Ξανά για τον Δεκέμβρη του 1944

Με αφορμή την πολύπλευρη και ενδιαφέρουσα συζήτηση, που συνεχίζει να διεξάγεται σχετικά με τον Κόκκινο Δεκέμβρη, επανέρχομαι, προκειμένου να συμπληρώσω το προηγούμενο κείμενό μου¹ με ορισμένες εκτιμήσεις.

Ορθότατα έχει επισημανθεί ότι το βασικό κινούν αίτιο της ήττας του εαμικού κινήματος, από τη δική του πλευρά, ήταν η επικράτηση της τακτικής έναντι της στρατηγικής. Με άλλα λόγια, το ΕΑΜ και το βασικό πολιτικό του νεύρο, το ΚΚΕ, ανήγαγαν σε στρατηγικό ευαγγέλιο συγκεκριμένες τακτικές επιλογές(λαϊκομετωπισμό, ειρηνικό δρόμο, εξασφάλιση θέσης εντός της μεταπολεμικής αστικής νομιμότητας). Οι τακτικές αυτές επιλογές, καθώς και πολλές άλλες, μπορούν να τίθενται κάθε φορά υπό συζήτηση, όπως και τα ζητήματα  κοινωνικοπολιτικών συμμαχιών, εφόσον παραμένουν τακτικές επιλογές.

Η συγκεκριμένη επιλογή του ΚΚΕ είναι εξηγήσιμη με βάση το ιστορικό πλαίσιο και τις τότε συγκυρίες , ως μια «γραμμή» που υπερίσχυσε, όμως, έναντι άλλων ήδη από την εποχή του Μεσοπολέμου και όχι ως τάχα «μοναδική» διέξοδος ή δυνατότητα της εποχής. Η συγκεκριμένη «γραμμή» αναδεικνύει τα ιστορικά όρια του τριτοδιεθνιστικού κομμουνισμού γενικότερα και του ΚΚΕ ειδικότερα, τόσο από εξωτερική/διεθνή άποψη(εγκατάλειψη του προλεταριακού διεθνισμού και της παγκόσμιας επανάστασης από το ΚΚΣΕ –που επισφραγίζεται και τυπικά από την αυτοδιάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς το 1943- και αντικατάστασή τους από τα κρατικά συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης, επιβολή δια πυρός και σιδήρου της γραμμής των λαϊκών μετώπων, εξού και ο ενδοαριστερός εμφύλιος στην Ισπανία), όσο και από εσωτερική άποψη: η επί χρόνια κομματική διαπαιδαγώγηση με βάση το λαϊκομετωπισμό, τη θεωρία των σταδίων και την υποτίμηση έως παράβλεψη του ρόλου της ταξικής πάλης καθιστούσαν, εκ των πραγμάτων, δυσκολότατη κάθε άλλη επιλογή πέρα από αυτές που επικράτησαν. Βέβαια, όπως πολύ σωστά σημειώνει ο Γ. Μιχαηλίδης², καμία από τις σοβαρές πολιτικές αποφάσεις που σημάδεψαν την πορεία του εαμικού και του επαναστατικού κινήματος κατά τη δεκαετία του ΄40 δεν λήφθηκε χωρίς εσωτερικές διαφωνίες. Ας υπενθυμιστεί, επίσης, εδώ πόσο εύστοχες υπήρξαν οι επισημάνσεις του Χ. Τυροβούζη, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, για τον κοινωνικό χαρακτήρα του ΕΑΜ και τα όρια της αντιστασιακής ιδεολογίας¹. Το συνολικό  αποτέλεσμα όλων αυτών  ήταν να χαραμιστούν οι πολύτιμες μαζικές και λαϊκές δυνάμεις που ανέδειξε η εαμική κοσμογονία σε μάχες οι οποίες δόθηκαν στο γήπεδο του αντιπάλου, κυριολεκτικά με την πλάτη στον τοίχο.

Προφανώς, λοιπόν, και δεν υπήρξε οργανωμένη από τα πάνω επαναστατική στρατηγική, ούτε στην Κατοχή ούτε το Δεκέμβρη ούτε στον Εμφύλιο.Υπήρχε, ωστόσο, σαφώς διακριτή κοινωνικά εξεγερσιακή δυναμική, διαπιστωμένη από πλειάδα σύγχρονων ιστορικών(Γ. Μαργαρίτη, Π. Βόγλη κα), βάσει στοιχείων και μαρτυριών της εποχής, επίσημων και ανεπίσημων, προερχόμενων από το εαμικό στρατόπεδο αλλά και από τους ορκισμένους εχθρούς του. Παλαιότεροι χαρακτηρισμοί του εαμικού φαινομένου ως μιας «νικηφόρας επανάστασης που χάθηκε» την έχουν, προφανώς, λάβει υπόψη, όπως, βέβαια, και η απορριπτική και φοβική στάση πολλών εκπροσώπων του τότε κατεστημένου έναντι του υπαρκτού πληβειακού-λαϊκού ριζοσπαστισμού.  Η εξεγερσιακή – χειραφετητική αυτή τάση, υπαρκτή στη διάρκεια της Κατοχής και της Αντίστασης, διογκώθηκε κατά την Απελευθέρωση, λόγω ειδικών συνθηκών (παροξυσμική ένταση των κοινωνικών ανισοτήτων, κυβερνητικά μέτρα λιτότητας, προκλητική ατιμωρησία και αλαζονεία της νεόκοπης μαυραγορίτικης αστικής τάξης και του δοσιλογικού εσμού).

Ο ηρωικός ένοπλος αγώνας του Δεκέμβρη του ΄44, με την έντονα νεανική και πληβειακή του απόχρωση, αλλά και περαιτέρω του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, υπήρξε για την ηγεσία του ΚΚΕ ένα πολιτικό εργαλείο, προκειμένου να εξασφαλίσει τη νομιμοποίηση του κόμματος( τα περίφημα «κεκτημένα») εντός της μεταπολεμικής αστικής τάξης πραγμάτων, για την επίτευξη ενός συμβιβασμού «από καλύτερες θέσεις». Καθώς η εκφορά κρίσεων εκ των υστέρων και εκ του ασφαλούς δεν συνιστά ηρωικό κατόρθωμα, αλλά προνόμιο των επιζώντων και των επόμενων γενεών, συνετό είναι να παραμείνουμε σε αυτή τη διαπίστωση όσο το δυνατόν πιο ψύχραιμα και σε καμία περίπτωση απαξιωτικά. Στο κάτω κάτω της γραφής, δεν υπάρχουν και εγγυήσεις ότι «εμείς στη θέση τους θα τα καταφέρναμε καλύτερα»…

Επιπλέον, οι παραπάνω διαπιστώσεις δεν αναιρούν, ούτε στο ελάχιστο, τη μεγάλη σημασία που, διαχρονικά, παρουσιάζουν

• Η γνήσια λαϊκότητα και η μαζική διάσταση του εαμικού φαινομένου, του τόσο ξεχωριστού, αν όχι μοναδικού, στα πλαίσια του πανευρωπαϊκού αντιφασιστικού αγώνα
• Οι αλλαγές, στα όρια της κοσμογονίας, που επέφερε το εαμικό κίνημα στη νεοελληνική κοινωνία
• Η πολύπλευρη ανάδειξη των χειραφετητικών τάσεων, κατά τη δεκαετία του ΄40, με αποτελέσματα (καύσιμα, που βαστάνε) εμφανή έως το σήμερα

Αψευδής μάρτυρας των παραπάνω υπήρξε η πάση θυσία και παντί σθένει προσπάθεια της τότε μαύρης αντίδρασης να ξεμπερδέψει με το εαμικό φαινόμενο φαινόμενο τσακίζοντάς το ανελέητα. Ήταν, προφανώς, τρομοκρατημένη από τον κοινωνικό του ριζοσπαστισμό κι όχι απλώς φοβισμένη για ενδεχόμενες αλλαγές ισορροπιών στον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων ή εγκαθίδρυση καθεστώτος σοβιετικού τύπου, όπως τόσο πολύ αρεσκόταν να προπαγανδίζει. Εξάλλου, οι ηττημένες επαναστάσεις απέδειξαν ότι μπορεί να συμβούν³, πράγμα το οποίο τις καθιστά εξαιρετικά επίφοβες για τη σύγχρονη αστική εξουσία, εξού και ο γενικευμένος λυσσαλέος πόλεμος μνήμης που διεξάγει εναντίον τους μέσω του ιστορικού αναθεωρητισμού και όχι μόνο.

Η πολιτική και ιστορική εντιμότητα επιβάλλει την ειλικρινή παραδοχή του γεγονότος ότι πάντοτε η Ιστορία διαβάζεται με τα ματογυάλια του παρόντος, με βάση, δηλαδή, τις προτεραιότητες και τα ερωτήματα που τίθενται στο παρόν. Εννοείται, βέβαια, ότι δεν επιτρέπονται λαθροχειρίες και παραποιήσεις της Ιστορίας, προκειμένου να δικαιώσει κανείς την πολιτική  «γραμμή» του, την τωρινή ή κάποια προηγούμενη. Οπότε, με περίσκεψη αλλά πάντα από τη σκοπιά των αγώνων για την κοινωνική χειραφέτηση, μπορούμε να αποφανθούμε ότι ο Δεκέμβρης της Αθήνας αποτύπωσε την ύπαρξη των επαναστατικών δυνατοτήτων και όχι τις αυταπάτες περί αυτών².

1. Τσιλιμπάρη, Ο.(2024). Ιστορικό σημείωμα για τον Δεκέμβρη του 1944. Στο: https://selidodeiktis.edu.gr/2024/12/05/
2. Μιχαηλίδης, Γ.(2024). Προς τον κόκκινο Δεκέμβρη του ΄44. Εφημ. Πριν, φ.1692, 7-8/12/24
3. Ιωαννίδου, Γ.(2024). Ο «αιώνιος Δεκέμβρης» και η μάχη της μνήμης. Εφημ. Πριν, φ.1693,14-15/12/24