Παρουσίαση Βιβλίου: Ποίηση για τα Ανυπότακτα Χώματα της Παλαιστίνης

Της Όλγας Τσιλιμπάρη,

Η Γιαννέτα Δοκανάρη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός και ψυχοθεραπεύτρια, καταγόμενη από το Παλιοχώρι Λευκίμμης, ζει και δραστηριοποιείται στην Κέρκυρα. Τα Ανυπότακτα Χώματα ( εκδόσεις Όστρια, 2026) είναι η τρίτη ποιητική της συλλογή ( Ανθός Ονείρων, 2019 – Το Χαμόγελο του Ουράνιου Τόξου, 2019).

Α. Στις ρωγμές του λόγου / ξεπετάγονται γυμνές αλήθειες, έγραφε η Γιαννέτα στον Ανθό Ονείρων. Αυτήν την αίσθηση έχει ο αναγνώστης, διαβάζοντας τα Ανυπότακτα Χώματα.

Η συγκεκριμένη ποιητική συλλογή παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη ιδιομορφία: γράφτηκε εξαρχής ως ένα ποιητικό σύνολο αφιερωμένο στον παλαιστινιακό λαό και στον αγώνα του. Δεν πρόκειται, δηλαδή, για μερικά ποιήματα που αφορούν την Παλαιστίνη και συμπεριλαμβάνονται σε μια ποιητική συλλογή, αλλά για ένα έργο ενιαίο και αυτοτελές. Όπως, μάλιστα, εύστοχα παρατήρησε η εκπαιδευτικός Μαρίνα Ράπτηⁱ, τα ποιήματα-μέρη των Ανυπότακτων Χωμάτων βρίσκονται σε εσωτερικό διάλογο μεταξύ τους, αλληλοσυμπληρωνόμενα και παραπέμποντας το ένα στο άλλο:

Ο ένας θεός έχει προ πολλού πεθάνει ( Το πλοίο, σ. 14) – Ο άνθρωπος θεός γκρεμίζεται (Ο μοναδικός θεός γκρεμίζεται, σ. 15).

Η αναφορά ολόκληρης της ποιητικής αυτής συλλογής στην Παλαιστίνη παρουσιάζει δύο όψεις:

• Η Γ. Δοκανάρη συγκλονίζεται από τον αγώνα του παλαιστινιακού λαού για γη και ελευθερία κι αυτό το βαθύ συναίσθημα της δημιουργεί ένα εσωτερικό καθήκον, μια εσωτερική παραγγελία δημιουργίας καλλιτεχνικού έργου. Όπως οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης εκτελούσαν παραγγελίες για τους αρχόντους της εποχής, η Γιαννέτα δημιουργεί ποίηση για τον άρχοντα λαό, τυλιγμένο, εδώ, με το παλαιστινιακό μαντίλι, που, όμως, παρουσιάζεται ταυτόχρονα με μια καθολικότερη μορφή: την διάσταση της αγωνιζόμενης ανθρώπινης συλλογικότητας, όπου γης ₋ της ανθρώπινης υπόστασης, όταν ορθώνεται απέναντι στη βαρβαρότητα:

Ανθρώπινα φωτισμένα ποτάμια / βαδίζουν να συναντήσουν τη δικαιοσύνη της ύπαρξης ( Η ελπίδα, σ. 22)

• Η επιλογή αυτή της Γιαννέτας δείχνει όχι απλώς το γεγονός ότι οι χορδές της έμπνευσής της δονούνται από τους αγώνες των λαών (γενικότερο γνώρισμα, άλλωστε, των γνήσιων καλλιτεχνών), αλλά ότι η αλληλεγγύη προς αυτούς τους αγώνες αποτελεί για εκείνην προσωπική στράτευση και στάση ζωής:

Η καρδιά μας ένα λουλούδι πεταμένο στις ερπύστριες ( Παλαιστίνη, σ. 11)

Πώς να ζήσουμε με τον κατακλυσμό του άδικου στ΄ αδέλφια μας; (Αλληλεγγύη, σ. 20)

Β. Ως προς τον γενικό τους τόνο, τα ποιήματα της συλλογής αποπνέουν έναν απλόχερο λυρισμό και μια εξίσου έντονη μαχητικότητα.

Ωστόσο, η τρυφερότητα, το ανθρώπινο στοιχείο, οι μητρικές και παιδικές μορφές-αρχέτυπα δεν παραπέμπουν σε ένα ροζ, γλυκερό σκηνικό, προορισμένο να παράγει ρηχή, καταναλώσιμη προσομοίωση συγκίνησης, προς εξαργύρωση τύψεων για την απραξία. Ο πλανήτης τινάζει τη σκόνη της αδιαφορίας ( Νέες ελπίδες, σ.23).

Ο λυρισμός των Ανυπότακτων Χωμάτων δεν αναβλύζει ανέξοδα. Το ποιητικό σκηνικό έχει λυπημένα ρόδα, λυπημένα απ΄ την αδικία ( Το τριαντάφυλλο, σ.36), γειτονιές που μυρίζουν μπαρούτι ( Τα παιδιά, σ.37), γυμνά μέλη (που)περιπλανιούνται στα ερείπια ( Παλαιστίνη, σ.11). Η ποίηση της Γιαννέτας μάς θυμίζει ότι τίποτα το ανθρώπινο δεν μας είναι ξένο. Λέγοντας ότι στη διπλανή γειτονιά χτυπάει η καρδιά μας ( Η διπλανή γειτονιά, σ.17), μάς προτρέπει να ταυτιστούμε με τον παλαιστινιακό λαό, με όρους όχι δακρύβρεχτου αστικού ανθρωπισμού αλλά αγωνιστικής αλληλεγγύης. Αντισταθείτε, κραυγάζει ( Μια στάλα γη, σ. 18) και μάς καλεί σε ανάληψη ευθύνης: Το σπίτι σου κλαίει αλλά δεν το ακούς/…Σε ταρακουνάει μήπως και δεις τους πόνους της γης./ Μήπως και ξεστομίσεις το «σταμάτα πια» (Το σπίτι σου, σ.30).

Γ. Αξίζει να αναφερθούμε σε τέσσερα γενικότερα γνωρίσματα του ποιητικού σύμπαντος της Γιαννέτας, τα οποία συναντάμε και στην συγκεκριμένη ποιητική συλλογή της:

• Μαζεύω σταγόνα σταγόνα την αντίσταση στις γειτονιές του κόσμου, μάς λέει η Γ. στο Χαμόγελο του ουράνιου τόξου, το 2019. Αφουγκράζεται, δηλαδή, την συλλογική συνείδηση των κοινωνικών αγώνων, τις κορυφαίες στιγμές της αγωνιστικής συλλογικής ζωής, τότε τον αγώνα της Λευκίμμηςⁱⁱ, τώρα τον αγώνα του παλαιστινιακού λαού. Επίσης, αποτυπώνει τον αντίκτυπο αυτού του αγώνα στη δική μας κοινωνία. Το ποίημά της με τίτλο Το σκάφος (Κέρκυρα βαρκαρόλα) (σ. 33) είναι εμπνευσμένο από τις εκδηλώσεις αλληλεγγύης του κερκυραϊκού λαού προς την Παλαιστίνη στις 10-8-2025:

Το σκάφος διασχίζει το μικρό κόλπο. / Η σημαία περήφανη εξιστορεί. / Ξετυλίγει στον αέρα τα λόγια της λευτεριάς. / Τα λόγια χαρούμενα στριφογυρίζουν και στραφταλίζοντας / προσγειώνονται στου δίκαιου την καρδιά. / Το σκάφος γλιστράει στο νερό. / Οι καρδιές μας το συνοδεύουν… / Το δίκιο γεμίζει τους ουρανούς. / Από μια αχτίδα κατεβαίνουμε στην Παλαιστίνη. / Μαζί σας αδέλφια.

• Η ποίηση της Γιαννέτας συνομιλεί με τον φόβο αλλά και την ελπίδα: Έλα να παίξουμε το φόβο (Έλα να παίξουμε, σ. 31), αλλά και τα οράματα τραγουδούν τις νέες ελπίδες (Νέες ελπίδες, σ.23). Επικοινωνεί με τα βαθύτερα στρώματα της ανθρώπινης ύπαρξης, με το ανεπίγνωστο πρωτογενές τραύμα, όπως στο ποίημα Τα δυο σου χρόνια (σ. 28):

Τα δυο σου χρόνια βαδίζουν αβέβαια πάνω στη γη. / Κοιτάζεις γύρω σου με μάτια τρομαγμένα. Η έκσταση που σ΄ έφερε στον κόσμο / περπατά ντυμένη εφιάλτης. / Γύρω σου η αγκαλιά, μαυροφορεμένη / αναπαύεται κάτω απ΄ τα ερείπια…

• Η ποίηση της Γιαννέτας καταφάσκει πανηγυρικά στο μυστήριο της ύπαρξης, αποτυπώνοντας την διαλεκτική του ανθρώπου και του τέρατος, της ζωής και του θανάτου, του φωτός και του σκοταδιού, της αλήθειας και του ψέματος, της φρίκης και της αγαλλίασης: Πεινάς και χορταίνεις με το δίκιο σου. / Πεινάς και χορταίνεις πατρίδα. / Πεινάς και τρως το νανούρισμα που σου έκαναν μικρή. /Πεινάς και τρως τα λαχταριστά σου όνειρα (Η πείνα, σ.34).

• Η Γιαννέτα, ως γνήσια ποιήτρια, συνομιλεί με άλλους ποιητές. Το Πεινάς και τρως τα λαχταριστά σου όνειρα παραπέμπει απευθείας στο Ψωμί του Σαχτούρη: Ας μη το κρύβουμε / διψάμε για ουρανό. Η Γ. μοιράζεται την ποιητική ματιά του αντιδικτατορικού αγωνιστή Αλέκου Παναγούλη, όταν βλέπει τον δυνάστη μέσα στην μικρότητά του, χωρίς μίσος αλλά με καθαρή ματιά, με την ματιά του ώριμου πολιτικού και ανθρωπολογικού στοχασμού. Λέει, λοιπόν, η Γ. : Το θεριό ακονίζει τα νύχια του. / Νομίζει ότι θα επιτεθεί. / Δεν ξέρει ότι το θήραμα είναι το ίδιο. (Το θεριό, σ.25). Λέει και ο Παναγούλης : Το πρώτο θύμα των τυράννων / είναι το πνεύμα το δικό τους / Πρώτα σ΄ αυτό φορούν τις αλυσίδες. (Το πρώτο θύμα). Και η Γιαννέτα διαπιστώνει για τους σιωνιστές (και όχι μόνο) δυνάστες: Το μυαλό τους έχει θάνατο. / Οι διαταγές τους έχουν θάνατο. / Δεν υπολογίζουν ότι πνίγονται μέσα στον θάνατο. (Άνθρωποι χωρίς πρόσωπο, σ. 12).

Δ. Πάντα με συνοδεύει μια πολύ ζωντανή ανάμνηση από την γνωριμία και την συνύπαρξή μου με την Γιαννέτα: να συζητάμε, καθισμένες στα εσωτερικά σκαλιά του κτιρίου της Νομικής, έξω απ΄ την Παπαρρηγοπούλου, στο διάλειμμα μιας γενικής συνέλευσης του Συλλόγου Φοιτητών Φιλοσοφικής, τέλη του ΄79, τότε με τον αγώνα ενάντια στον νόμο 815.

Πρόκειται για ανάμνηση γνήσιας και πηγαίας κοινωνικής και πολιτικής στράτευσης, ακριβώς στο ίδιο πνεύμα που διατρέχει τα Ανυπότακτα Χώματα. Η ποίηση της Γ. είναι ποίηση που βαδίζει με επίγνωση μέσα στον ενεστώτα κόσμο: Ο κόσμος γκρεμίζεται. / Τίποτε δεν είναι στη θέση του. / Μόνο η αγορά διαλαλεί πραμάτειες, / αναίσθητη, σκληρή, δολοφονική. (Το άδικο, σ. 29). Μας υπενθυμίζει με σταθερότητα ότι τα πάντα και οι πάντες κρίνονται και κρινόμαστε στο επίπεδο όχι των προθέσεων και των διακηρύξεων αλλά της πράξης. Το νόημα και η αξία της ζωής βρίσκεται στους δρόμους της συλλογικής προσπάθειας για το δίκιο και το σωστό, εκεί που Οι αλήθειες φεύγουν μία μία να συναντήσουν / τη μεγάλη πορεία που δεν γνωρίζει εμπόδια. ( Παγκόσμια γλώσσα, σ. 35). Η τέχνη αξίζει πραγματικά, όταν μπορεί να μας συνοδεύει και να μας εμψυχώνει σ΄ αυτήν την δύσκολη και όμορφη πορεία.