Αμέσως μετά τη λήξη της Κατοχής και την Απελευθέρωση(1944) – με τις απαρχές της εντός της Κατοχής, ήδη από το 1943 – εξελίχθηκε γοργά στην Ελλάδα η σύμπηξη ενός κοινωνικοπολιτικού μπλοκ αστικής εξουσίας, με επείγουσες βλέψεις «διάδοχης κατάστασης». Το αγγλόφιλο και το γερμανόφιλο κομμάτι της ελληνικής αστικής τάξης, των οποίων την αρμονική συνύπαρξη στα πλαίσια του μεταξικού καθεστώτος διατάραξαν ο β΄παγκόσμιος πόλεμος και η Κατοχή, πριν ακόμα την Απελευθέρωση συνασπίζονται ξανά, μπροστά στο αντίπαλο δέος του εαμικού κινήματος. Είχαν απέναντί τους ένα πρόσφατα(εντός της Κατοχής, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ) συγκροτημένο μαχητικό κοινωνικοπολιτικό μπλοκ δυνάμεων, με μεγάλη πανελλαδική απήχηση και κύρος, με στέρεη γείωση στις εργατολαϊκές και αγροτικές μάζες και σ΄ ένα διόλου ευκαταφρόνητο τμήμα των μικρομεσαίων, με αξιόλογη στρατιωτική δύναμη σε ύπαιθρο και πόλεις, τον ΕΛΑΣ. Αποφασισμένοι να συντρίψουν το εαμικό στρατόπεδο, οι παραδοσιακοί Έλληνες αστοί, βασιλόφρονες-δεξιοί και βενιζελογενείς-κεντρώοι, εναγκαλίστηκαν την εξαιρετικά απεχθή νεόκοπη μαυραγορίτικη αστική τάξη, εγκολπώθηκαν αδίστακτα ολόκληρο τον εσμό του κατοχικού δοσιλογισμού (ταγματασφαλίτες, ακροδεξιές/εθνικιστικές οργανώσεις τύπου Χ, ακροδεξιές παρακρατικές συμμορίες) και εξασφάλισαν (στα πλαίσια του, ήδη, διαφαινόμενου ψυχροπολεμικού ανταγωνισμού) την ενεργό στήριξη του ξένου παράγοντα, αρχικά της Αγγλίας και κατόπιν των ΗΠΑ.
Εντός του κοινωνικοπολιτικού αυτού μπλοκ κυριάρχησε και έδωσε τον τόνο η μερίδα της σκληρής, ακραία αντιδραστικής δεξιάς, οι μοναρχοφασίστες, κατά την προσφυέστατη εαμική ορολογία. Η αστική παράταξη νίκησε στον Εμφύλιο και επέβαλε τη σκληρή, απολυταρχική, βαθύτατα αντιδημοκρατική και ρεβανσιστική εξουσία της, η οποία ουσιαστικά διήρκεσε μέχρι το 1974, παρά την ελπιδοφόρα κοινωνικοπολιτική και ιδεολογική δυναμική που ξεδιπλώθηκε κατά τη βραχεία δεκαετία του ΄60. Οι νικητές επανανοηματοδότησαν τα συμφραζόμενα της δεκαετίας του ΄40, κοινώς ξανάγραψαν την Ιστορία, πλαστογραφώντας την ασύστολα. Η ιδεολογική σκευή και η ανάλογη φρασεολογία αυτού του τριακονταετούς, σχεδόν, «κράτους της δεξιάς» μάς κληροδότησε και την επωνυμία «Δεκεμβριανά» για τη σύγκρουση του Δεκέμβρη του 1944, ενώ οι ονομασίες που απαντούν στο ευρύτερο εαμικό και στο στενότερο κομμουνιστικό στρατόπεδο ήταν «Μάχη της Αθήνας», «Δεκέμβρης» και, αντίστοιχα, «Κόκκινος Δεκέμβρης».
Μετά το 1974, και, πιο δυναμικά, μετά το 1981, άνοιξε μια πλατιά και πολύπλευρη ιστορική και πολιτική συζήτηση σχετικά με τη δεκαετία του ΄40 και την αποτίμησή της, η οποία, περνώντας από διάφορες φάσεις, συνεχίζεται, με αμείωτο ενδιαφέρον, μέχρι τις μέρες μας. Μέσα από πολυπληθείς δημόσιες παρεμβάσεις επιζώντων της εαμικής δρακογενιάς (έντυπες και τηλεοπτικές συνεντεύξεις, μαρτυρίες, απομνημονεύματα), πολυποίκιλες ιστορικές έρευνες και μελέτες αλλά και ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές συμβολές(λογοτεχνικές, εικαστικές, κινηματογραφικές), αναδείχθηκαν, πλην των πολιτικών και στρατιωτικών, οι πολύ ενδιαφέρουσες οικονομικές, κοινωνικές – ταξικές και ιδεολογικές όψεις και συντεταγμένες της δεκαετίας του ΄40, άρα και της δεκεμβριανής σύγκρουσης, και τα συναφή ζητήματα εγχάραξης, αναδημιουργίας και διαχείρισης της ιστορικής μνήμης.
Στα πλαίσια της συζήτησης αυτής, κατέπεσε το δεξιό – αντιδραστικό προπαγανδιστικό ιδεολόγημα περί της δεκεμβριανής σύγκρουσης ως δεύτερου γύρου της καταχθόνιας κομμουνιστικής συνωμοσίας για την υφαρπαγή της εξουσίας(θεωρία των τριών γύρων: πρώτος γύρος οι συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων το 1943, δεύτερος ο Δεκέμβρης του 1944, τρίτος ο Εμφύλιος 1946-1949). Επίσης, πέρα από την αδιαμφισβήτητη οργανική σχέση της δεκεμβριανής σύγκρουσης με την Αντίσταση και τον Εμφύλιο, αναδείχθηκε η κομβική σημασία της τόσο για τις εσωτερικές κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις όσο και για τη θέση της χώρας στο διεθνή μεταπολεμικό συσχετισμό δυνάμεων. Μέσα από τη συνεχιζόμενη ιστορική έρευνα, αλλά και την πολιτική και δημόσια συζήτηση, προκύπτουν ενδιαφέρουσες επεξεργασίες και συνθετότερα ερμηνευτικά σχήματα για τον χαρακτήρα της δεκεμβριανής σύγκρουσης: ο Δεκέμβρης –αλλά και ο Εμφύλιος – ως κοινωνική επανάσταση, η ταξική διάσταση της σύγκρουσης (ρόλος του μετακατοχικού πολιτικοκοινωνικού πλαισίου και της νεόκοπης δοσιλογικής-μαυραγορίτικης αστικής τάξης, λαϊκή δυσαρέσκεια εξαιτίας των εφαρμοζόμενων από τις κυβερνήσεις πολιτικών λιτότητας), ο ιμπεριαλιστικός ρόλος της Μ. Βρετανίας.
Μετά το 2000, πρωτοστατούντος του ελληνικού ιστορικού αναθεωρητισμού, και κυρίως από την εποχή των μνημονίων, με συντονισμένη προπαγανδιστική εκστρατεία, η άρχουσα τάξη επιχειρεί να επιβάλει εκ νέου την εκδοχή της επί της δεκαετίας του ΄40,εμπλουτισμένη με το αναγκαίο άρωμα αντιδραστικού μεταμοντερνισμού(αναβίωση της ψυχροπολεμικής θεωρίας των δύο άκρων, αναγωγή των πάντων στη βία, ως δήθεν υπερ-κοινωνική και υπερ-ιστορική οντότητα και ερμηνευτική κατηγορία, απόρριψη και καταδίκη όλων των επαναστατικών ρευμάτων και προσπαθειών, αρχής γενομένης από το γαλλικό ιακωβινισμό και τη Γαλλική Επανάσταση). Το παρόν ιστορικό σημείωμα και το συνοδευτικό χρονολόγιο είναι μια μικρή συμβολή στην ιστορική αναζήτηση και μνήμη, ξεκάθαρα από τη σκοπιά των απελευθερωτικών αγώνων και με ορίζοντα την ιστορική τους δικαίωση.
ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ
Μάιος 1944: Μεταξύ των εκπροσώπων των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων και της εξόριστης ελληνικής βασιλικής κυβέρνησης του Καΐρου συνομολογείται η Συμφωνία του Λιβάνου, για τη δημιουργία κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, ενόψει της διαφαινόμενης απελευθέρωσης της χώρας από τη ναζιστική κατοχή. Άγγλοι και εξόριστη βασιλική κυβέρνηση του Καΐρου μεθοδεύουν την πολιτική απομόνωση του ΕΑΜ, που αντικατοπτρίζεται τόσο στις γενικότερες αποφάσεις όσο και στη μικρή, σε σχέση με τη μαζικότητά του, συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.
Σεπτέμβριος 1944: Μεταξύ της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ συνάπτεται η Συμφωνία της Καζέρτας, η οποία προβλέπει την υπαγωγή όλων των ανταρτικών δυνάμεων που δρουν στην Ελλάδα υπό τις διαταγές του Βρετανού στρατηγού Σκόμπι. Στην πράξη, αυτό συντελεί στην ποδηγέτηση του εαμικού κινήματος, όπως φάνηκε και από τις μετέπειτα εξελίξεις.
Οκτώβριος 1944: Ενώ το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ πρωτοστατεί στην εκδίωξη των Γερμανών και στην Απελευθέρωση, η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, με πρωθυπουργό τον Γ.Παπανδρέου, ανέχεται τις προκλήσεις του κατοχικού δοσιλογικού και μαυραγορίτικου εσμού. Υποκύπτει στο βρετανικό εκβιασμό, σε νομισματικό και δημοσιονομικό επίπεδο, προκειμένου να λάβει τη συμμαχική βοήθεια. Έτσι, εγκαταλείποντας τις αρχικές κεϊνσιανές προτάσεις Βαρβαρέσου,ενθαρρύνει τη νομισματική και χρηματιστηριακή κερδοσκοπία, την αισχροκέρδεια, την εργοδοτική αυθαιρεσία και εφαρμόζει μέτρα λιτότητας, οπότε εκτίθενται και οι υπουργοί του ΕΑΜ στην έντονη κοινωνική δυσαρέσκεια της λαϊκής του βάσης.
Αρχές Δεκεμβρίου 1944:Εντός της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας εκδηλώνεται οξύτατη διχογνωμία ως προς τη σύνθεση και τον τρόπο δημιουργίας του μελλοντικού τακτικού ελληνικού στρατού. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας για το τελεσίγραφο του στρατηγού Σκόμπι περί άμεσης επιβολής μονόπλευρου αφοπλισμού του ΕΛΑΣ, οι εαμικοί υπουργοί παραιτούνται και το ΕΑΜ καλεί παλλαϊκή συγκέντρωση διαμαρτυρίας στην πλατεία Συντάγματος.Το χτύπημα της διαδήλωσης από την κυβέρνηση πυροδοτεί την έναρξη της σύγκρουσης.
ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗΣ – ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ
Η σύγκρουση του Δεκέμβρη 1944 μεταξύ του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και της κυβέρνησης Παπανδρέου, η οποία προασπίζει τα αστικά συμφέροντα, συνεπικουρούμενη από τους Βρετανούς και ολόκληρο τον ακροδεξιό – δοσιλογικό εσμό, διαρκεί 33 μέρες. Εξελίσσεται σε τρεις φάσεις (βλ. χρονολόγιο), με σκληρότατες μάχες εντός του αστικού ιστού Αθήνας και Πειραιά και σποραδικές συγκρούσεις στην υπόλοιπη χώρα.
Στις πολεμικές επιχειρήσεις εντός Αττικής εμπλέκονται βρετανικές δυνάμεις, ανερχόμενες σταδιακά σε 40.000 περίπου ενόπλους εντός της Αθήνας και του Πειραιά(70.000 σε ολόκληρη τη χώρα), με τεθωρακισμένα, βαρύ οπλισμό, πυροβολικό, ισχυρή αεροπορική και αντιαεροπορική κάλυψη και επίλεκτες μονάδες(23η τεθωρακισμένη ταξιαρχία, 2η ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών, μονάδες ειδικών δυνάμεων). Το φιλοκυβερνητικό στρατόπεδο διαθέτει, επίσης, περίπου 12.000 Έλληνες ενόπλους(3η ελληνική ορεινή ταξιαρχία «Ρίμινι», δυνάμεις της αστυνομίας, της χωροφυλακής, των εθνικιστικών οργανώσεων και «αφοπλισμένους» ταγματασφαλίτες, καθώς και τα σταδιακά συγκροτούμενα Τάγματα Εθνοφυλακής).
Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αριθμούν λιγότερους από 20.000 μαχητές και μαχήτριες, 8.000 περίπου του ΕΛΑΣ της Αθήνας και θέσεων κοντά στην Αθήνα(εκ των οποίων μεγάλο ποσοστό μπορεί να θεωρηθεί πρακτικά άοπλο, λόγω έλλειψης πυρομαχικών) και 9.000-10.000 του ΕΛΑΣ Αττικοβοιωτίας, Στερεάς και Πελοποννήσου. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, με ευρύτατη κινητοποίηση της μαζικής του βάσης και αξιοποιώντας την αντιστασιακή εμπειρία της Κατοχής, δημιουργεί μηχανισμούς πολέμου, για την κάλυψη των άμεσων αναγκών της σύγκρουσης(διακομιδή και περίθαλψη τραυματιών, εξεύρεση υλικών/οικονομικών πόρων και αποθεμάτων). Παρά τις αρχικές του καλές δυνατότητες αναπλήρωσης του έμψυχου δυναμικού, λόγω της ακτινοβολίας του εαμικού κινήματος, ο ΕΛΑΣ, ως αντάρτικος στρατός, υστερεί οργανωτικά έναντι των εχθρικών δυνάμεων τακτικού στρατού, εμπλεκόμενος σε πρωτόγνωρες, γι΄ αυτόν, συνθήκες πολεμικής σύγκρουσης. Επίσης, αντιμετωπίζει σοβαρότατα προβλήματα οπλισμού και εφοδίων, βασιζόμενος, εν πολλοίς, στα όπλα που, δυνητικά, θα αποσπούσε από τον εχθρό.
Σε διεθνές επίπεδο, η δεκεμβριανή σύγκρουση αποτελεί, εκ πρώτης όψεως, χτυπητή «παραφωνία»: στα πλαίσιά της, συμμαχικές κατά τον β΄παγκόσμιο πόλεμο δυνάμεις συγκρούονται μεταξύ τους, και μάλιστα αμέσως μετά την απελευθέρωση από τη ναζιστική κατοχή. Ταυτόχρονα, όμως, η μάχη της Αθήνας συνιστά και χαρακτηριστικό προοίμιο του επερχόμενου Ψυχρού Πολέμου.
Σε στρατιωτικό επίπεδο, η έκβαση της σύγκρουσης κρίνεται από τη συντριπτική υπεροπλία, τις μεγάλες επιχειρησιακές δυνατότητες, το μεθοδικό σχεδιασμό και την αποφασιστικότητα του βρετανικού παράγοντα. Χάρη στα πλεονεκτήματα αυτά, οι Βρετανοί καταφέρνουν να αναστρέψουν την αρχική εικόνα της υπεροχής του ΕΛΑΣ και να εξουδετερώσουν τον στρατιωτικό του σχεδιασμό (διασπορά ελαφρών δυνάμεων, υπό μορφή πλημμυρίδας, δημιουργία επιχειρησιακών πυρήνων, επιδίωξη για απόλυτη διάχυση των συγκρούσεων και, κατ΄ επέκταση, διάσπαση, διασπορά και αποδυνάμωση των δυνάμεων του αντιπάλου).
Η αποφασιστικότητα και η σαφής επιλογή να χειριστούν τη σύγκρουση με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ως πόλεμο μέχρις εσχάτων, με ουσιαστικό στόχο τη συντριβή του εαμικού κινήματος, χαρακτηρίζει τους Βρετανούς και στο πολιτικό επίπεδο. Αντίθετα, το ΕΑΜ, χειρίζεται τη σύγκρουση με όρους βελτίωσης της μελλοντικής διαπραγματευτικής του θέσης εντός της αστικής νομιμότητας. Τίθεται, λοιπόν, σειρά ερωτημάτων, που, εκ των πραγμάτων αφορούν όχι στενά τη δεκεμβριανή σύγκρουση, αλλά ευρύτερα τη δεκαετία του ΄40:
- Γιατί ο κύριος πολιτικός κορμός της εαμικής παράταξης, το ΚΚΕ, επιδεικνύει πολιτική αναποφασιστικότητα, με αποτέλεσμα μια επαμφοτερίζουσα στρατηγική και τακτική, οι οποίες, στην πράξη, παροπλίζουν την αποφασιστικότητα, τη μαχητική εμπειρία και ικανότητα των μελών του ΕΛΑΣ και την ευρύτατη και ενεργό κοινωνική και πολιτική υποστήριξη που απολάμβανε το εαμικό κίνημα από τον καιρό της Κατοχής;
- Ποιο ρόλο διαδραμάτισαν α) η επιβεβλημένη από το 1935 τριτοδιεθνιστική πολιτική γραμμή των λαϊκών μετώπων(αναστολή της ταξικής πάλης και συμμαχία των ΚΚ με τη φιλελεύθερη αστική τάξη εναντίον του φασισμού), β)ο τότε διεθνής συσχετισμός δυνάμεων και γ)ο τύπος της σχέσης των τριτοδιεθνιστικών ΚΚ, άρα και του ΚΚΕ, με το ΚΚΣΕ, το οποίο ρητά αποδοκιμάζει οποιαδήποτε έμπρακτη αμφισβήτηση των μεταπολεμικών ζωνών επιρροής(πολιτική ειρηνικής συνύπαρξης); Χαρακτηριστικά, κατά τη διάρκεια της δεκεμβριανής σύγκρουσης, η Μ. Βρετανία αντιμετωπίζει μείζονα εσωτερική πολιτική κρίση, ενώ η Πράβντα δεν αφιερώνει στη σύγκρουση ούτε καν ένα μονόστηλο…
- Μήπως υποτιμήθηκε τόσο η ταξική πάλη εντός των κοινωνιών και των αντιστασιακών μετώπων όσο και η ιμπεριαλιστική διάσταση του β΄παγκοσμίου πολέμου, εξίσου υπαρκτή με την αντιφασιστική-λαϊκοαπελευθερωτική;
- Πώς, στα πλαίσια της συγκυρίας, καθορίστηκαν τα όρια του εαμικού κινήματος, στους κόλπους του οποίου, παρά τον αναμφισβήτητα μαζικό, μαχητικό, αποτελεσματικό και πολύπλευρο ρόλο του, τα στοιχεία ιστορικής/επαναστατικής «τομής» υποτάχτηκαν, εντέλει, στα στοιχεία «συνέχειας»;
- Έως ποιο βαθμό η πολυταξικότητα του εαμικού κοινωνικού μπλοκ και οι ιδιαίτεροι κοινωνικοοικονομικοί και πολιτικοί όροι της κατοχικής περιόδου ευνόησαν, στο ιδεολογικό επίπεδο, μια ευρύτατη σύγκλιση σε ελάχιστη κοινή βάση: άμεση αντιμετώπιση επισιτιστικού και καταστολής – ένοπλη αντίσταση – δημοκρατία και κράτος πρόνοιας; Με άλλα λόγια, ήταν αναπόφευκτος ο υπερπροσδιορισμός του αντιστασιακού λόγου από τις σταθερές της αστικής ιδεολογίας, οι οποίες, βέβαια, κατακουρελιάστηκαν από τη λευκή τρομοκρατία και το μετεμφυλιακό κράτος;
Μια τέτοια συζήτηση δεν αναιρεί, βεβαίως, τις ευθύνες για το συντριπτικό μέγεθος της ήττας της εαμικής και κομμουνιστικής Αριστεράς στην Ελλάδα και τις βαριές επιπτώσεις της ήττας αυτής για τις λαϊκές μάζες και τη μετέπειτα πορεία της χώρας. Επίσης, δεν υποτιμά στο ελάχιστο το μεγαλείο του εαμικού κινήματος και του κομμουνιστικού νεύρου του, αλλά και τις πρωτόγνωρες συνθήκες κοσμογονίας που αυτό πυροδότησε και υλοποίησε, σε όλα τα επίπεδα, εντός του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΔΕΚΕΜΒΡΗ
ΑΡΧΙΚΗ ΦΑΣΗ(4-11 Δεκεμβρίου 1944): ΥΠΕΡΟΧΗ ΤΟΥ ΕΛΑΣ
3-12-44: Χτύπημα της μαζικής εαμικής συγκέντρωσης στο Σύνταγμα από την αστυνομία και από ελεύθερους σκοπευτές, με νεκρούς και τραυματίες διαδηλωτές – Επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά αστυνομικών τμημάτων, αρχικά συνοικιών εχθρικών προς αυτόν.
4-12-44: Γενική απεργία του ΕΑΜ – Χτύπημα της κηδείας των θυμάτων από χίτες και ταγματασφαλίτες – Εντολή Τσόρτσιλ προς Σκόμπι για αντιμετώπιση της σύγκρουσης ως «εξέγερσης σε κατακτημένη πόλη» – Έλεγχος συντριπτικής πλειοψηφίας αστυνομικών τμημάτων και κτιρίων στρατιωτικού ενδιαφέροντος του Πειραιά από τον ΕΛΑΣ – Παράδοση στον ΕΛΑΣ ή εγκατάλειψη 15 αστυνομικών τμημάτων στην Αθήνα
5-12-44: Αύξηση της διασποράς των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στην Αθήνα, με στόχο τη βελτίωση της μελλοντικής διαπραγματευτικής του θέσης, δια του ελέγχου λόφων και κτιρίων αστυνομικού ενδιαφέροντος(χτύπημα κτιρίων αστυνομίας και χωροφυλακής, Γενικής Ασφάλειας, φυλακών Συγγρού και Χατζηκώστα) – Ενεργός εμπλοκή βρετανικών δυνάμεων κατά του ΕΛΑΣ
6-12-44: Επίθεση ΕΛΑΣ κατά συντάγματος χωροφυλακής Μακρυγιάννη – Κατάληψη γραφείων ΚΚΕ και Ακρόπολης από Βρετανούς
7-12-44: Έναρξη βρετανικών βομβαρδισμών κατά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ
9-12-44: Απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ ότι βρίσκεται σε πόλεμο με τους Βρετανούς – Συγκρότηση των κυβερνητικών Ταγμάτων Εθνοφυλακής – Επίθεση ΕΛΑΣ κατά Σχολής Ευελπίδων και Πολυκλινικής Αθηνών
11-12-44: Ήττα ΕΛΑΣ από ταξιαρχία Ρίμινι στο νοσοκομείο Σωτηρία – Πρώτα χτυπήματα ΕΛΑΣ κατά Βρετανών στη λεωφόρο Συγγρού
ΣΗΜΕΙΟ ΚΑΜΠΗΣ: 11-12-44: Άφιξη στρατηγού Αλεξάντερ – Αναδιοργάνωση βρετανικών δυνάμεων και προετοιμασία βρετανικής αντεπίθεσης – Στόχος η απρόσκοπτη ανάπτυξη βρετανικών δυνάμεων στο νότιο μέτωπο για τη μεταφορά μονάδων και εφοδίων προς εκπόρθηση της πόλης
ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΑΣΗ(12-27 Δεκεμβρίου 1944): ΒΡΕΤΑΝΙΚΗ ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ – ΣΤΑΔΙΑΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΥ ΔΥΝΑΜΕΩΝ
12 έως 14-12-44: Πρώτη άφιξη τμημάτων 4ης βρετανικής μεραρχίας στο Χασάνι(Ελληνικό) με καταδιωκτικά ρουκετοβόλα, άρματα μάχης και αεροπορική ενίσχυση – Έναρξη ανακατάληψης Πειραιά από Βρετανούς
17/18-12-44: Βρετανική μεθοδικά συγκροτημένη αντεπίθεση στην Αθήνα – Έλεγχος λεωφόρου Συγγρού και εργοστασίου Φιξ, εκκαθάριση Κουκακίου – Τα πλεονεκτήματα του ΕΛΑΣ (υποστήριξη από τον πληθυσμό, ευχέρεια κινήσεων και ελιγμών)φθίνουν σταδιακά έναντι της βρετανικής υπεροχής
20-12-44: Εντατική συγκρότηση κυβερνητικών Ταγμάτων Εθνοφυλακής – Αναδίπλωση ΕΛΑΣ προς απαγκίστρωση από τρεις εξελισσόμενες εχθρικές επιθετικές κινήσεις(από ΝΑ, ΝΔ και ΒΔ)
22-12-44: Αποβίβαση νέων βρετανικών ενισχύσεων στον Πειραιά – Σφοδρές μάχες σε κεντρικό λιμάνι και Δραπετσώνα
25-12-44: Επίσκεψη Τσόρτσιλ στην Αθήνα – Αναστολή ανατίναξης ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία από τον ΕΛΑΣ
27/28-12-44: Εκκαθάριση Ψυρρή από Βρετανούς – Σταθεροποίηση βρετανικών δυνάμεων στον Πειραιά
ΤΕΛΙΚΗ ΦΑΣΗ (28-12-44 έως 5-1-45): ΗΤΤΑ ΤΟΥ ΕΑΜ-ΕΛΑΣ
28/29-12-44: Εκκαθάριση από βρετανικές και ελληνικές κυβερνητικές δυνάμεις των νοτιοανατολικών και ανατολικών συνοικιών της Αθήνας, προπυργίων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ – Σκληρές μάχες στην «ανταρτομάνα» Καισαριανή
30-12-44: Υπό την έντονη βρετανική πίεση για κατευνασμό των αντιβασιλικών μη κομμουνιστικών μερίδων του εαμικού στρατοπέδου, διορισμός από τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού ως αντιβασιλέα
31-12-44 και 1-1-45: Μάχες στην Κοκκινιά – Εσπευσμένη εκκένωση Πειραιά με εντολή Κ.Ε του ΕΛΑΣ
2-1-45: Παραίτηση Γ.Παπανδρέου και ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον στρατηγό Ν. Πλαστήρα
2 έως 4-1-45: Εκκαθάριση βορειοδυτικού και δυτικού τμήματος της Αθήνας – Σκληρές μάχες σε Εξάρχεια – Νεάπολη, Γηροκομείο – Αμπελοκήπους – Τουρκοβούνια, Μεταξουργείο, Περιστέρι
4-1-45: Μέχρι τη νύχτα, απόσυρση και των τελευταίων τμημάτων του ΕΛΑΣ, διαφυγή προς Δ., Β. και Α. – Σύλληψη ομήρων από τον ΕΛΑΣ κατά την αποχώρησή του
11-1-45: Υπογραφή εκεχειρίας μεταξύ Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ και στρατηγού Σκόμπι
Η ΜΕΤΑΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ
Στις Φεβρουαρίου του 1945, υπογράφεται ανάμεσα στην κυβέρνηση Πλαστήρα και το ΕΑΜ η Συμφωνία της Βάρκιζας. Η συμφωνία προβλέπει δημοψήφισμα για το πολιτειακό ζήτημα, ελεύθερες εκλογές, αποστράτευση και πλήρη αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, αμνηστία για τα πολιτικά αδικήματα που είχαν διαπραχθεί κατά το αμέσως προηγούμενο διάστημα. Παραβιάζεται εξαρχής και κατάφωρα από τις καθεστωτικές δυνάμεις, οι οποίες, μέσω των κρατικών κατασταλτικών μηχανισμών αλλά και των ένοπλων συμμοριών της άκρας δεξιάς, εξαπολύουν κύμα τρομοκρατίας( της λεγόμενης λευκής τρομοκρατίας) εναντίον των μελών του ΕΑΜ και, γενικότερα, των αριστερών και δημοκρατικών πολιτών, καταδιώκοντάς τους απηνώς για υποτιθέμενα ποινικά αδικήματα, που είχαν διαπραχθεί ακόμα και επί Κατοχής.
Η τρομερή πίεση των κρατικών και παρακρατικών διώξεων, βιαιοπραγιών, εξευτελισμών, συλλήψεων, βασανιστηρίων και εκτελέσεων αναγκάζει πολλούς διωκόμενους, μαχητές και πολιτικά στελέχη της Αντίστασης και του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ, να διαφύγουν στα βουνά. Η όλη κατάσταση οδηγεί στον Εμφύλιο Πόλεμο(1946-1949), καθώς η συνεχής αύξηση του πλήθους των καταδιωκόμενων έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόφαση του ΚΚΕ για ένοπλο αγώνα.
ΜΙΚΡΟΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ
«Όχι άλλες Βάρκιζες»: είναι ένα σύνθημα που εμφανίστηκε στους τοίχους της Αθήνας, κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Δεκέμβρη του 2008. Συμπυκνώνει, με τον εναργέστερο τρόπο, τη ζωντανή μνήμη του Δεκέμβρη του ΄44 για τον κόσμο της αντίστασης και του αγώνα, από γενιά σε γενιά, μέχρι και τον 21ο αιώνα.
Το σύνθημα αυτό δεν προβάλλει το ανεδαφικό και επιζήμιο αίτημα της μη παραδοχής της ήττας. Διεκδικεί, επίμονα, μια στέρεη επαναστατική στρατηγική, προκειμένου οι κοινωνικές εξεγέρσεις, οι έφοδοι στον ουρανό, να μετατρέπονται σε νικηφόρες επαναστάσεις, σε σταθμούς της πορείας της ανθρωπότητας από το βασίλειο της αναγκαιότητας προς το βασίλειο της ελευθερίας.
Κι από την ήττα κάνε να πυργώσει / νίκη περήφανη, λαμπρή…
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αλεξίου, Σ.(2013). Γιατί τόση συζήτηση για το ΕΑΜ σήμερα; Στο: https://aristeroblog.pandiera.gr/?p=1576
Βόγλης. Π. (2010). Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή 1941-1944. Αθήνα:Αλεξάνδρεια
Βόγλης, Π.(2014). Η αδύνατη επανάσταση. Η κοινωνική δυναμική του εμφυλίου πολέμου. Αθήνα: Αλεξάνδρεια
Βόγλης, Π.- Παπαθανασίου, Ι.- Σακελλαρόπουλος, Τ.- Χαραλαμπίδης, Μ.(επιμ.)(2017). Δεκέμβρης 1944. Το παρελθόν και οι χρήσεις του. Αθήνα: Αλεξάνδρεια
Καρδάσης, Β. – Ψαρομηλίγκος, Α.(επιμ.) (2010). Δεκέμβρης 1944. Οι μάχες στις γειτονιές της Αθήνας. Αθήνα: Ελευθεροτυπία- «Ε» Ιστορικά
Κουτσουμπός, Θ. (2003). Ελλάδα 1941-1945. Πόλεμος των Χωρικών και Κοινωνική Επανάσταση. Παράρτημα:Οι Έλληνες Τροτσκιστές τον Καιρό της Κατοχής.Αθήνα:Λέων
Κωστόπουλος, Τ. (2016). Κόκκινος Δεκέμβρης. Το ζήτημα της επαναστατικής βίας. Αθήνα:Βιβλιόραμα
Μαριόλης, Δ.(2015). Η αδύνατη ταξική ανακωχή. Η πολιτική του ΕΑΜ στα Υπουργεία Οικονομικών, Εργασίας και στα συνδικάτα μέχρι τα Δεκεμβριανά. Αθήνα: ΚΨΜ
Τυροβούζης, Χ.(1987). Το ΕΑΜ ως κοινωνικός και εξουσιαστικός συνασπισμός. Μερικά προβλήματα. Θέσεις,21
Τυροβούζης, Χ.(1988). Η αντιστασιακή ιδεολογία. Μια πρώτη συστηματοποίηση. Θέσεις,23-24
Χανδρινός, Ι.(2012). Το τιμωρό χέρι του λαού. Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα 1942-1944.Β΄έκδοση συμπληρωμένη. Αθήνα: Θεμέλιο
Χαραλαμπίδης, Μ.(2012). Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα. Αθήνα: Αλεξάνδρεια
Χαραλαμπίδης, Μ.(2014). Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια
