Μετάφραση: Σοφία Χατζοπούλου
Υπάρχουν τέσσερα εκπαιδευτικά συστήματα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το μεγαλύτερο είναι αυτό της Αγγλίας. Από το 2010 βρίσκεται υπό τον έλεγχο των Συντηρητικών ή κυβερνήσεων που άρχονται από αυτούς. Η εκπαιδευτική πολιτική των Συντηρητικών μπορεί να περιγραφεί μέσα από τις δύο βασικές της τάσεις. Η πρώτη είναι η λιτότητα. Τα περισσότερα σχολεία λαμβάνουν χαμηλότερη χρηματοδότηση από ότι λάμβαναν το 2010 (NEU 2024). Οι αναλογικά χαμηλοί μισθοί έχουν ως αποτέλεσμα να έχει γίνει δύσκολο να προσελκύσεις νέους δασκάλους στο επάγγελμα, ενώ ακόμα και αυτοί που έχουν προσληφθεί, κατά ένα μεγάλο ποσοστό εγκαταλείπουν μέσα σε λίγα χρόνια (NFER 2023). Επίσης ο τομέας της προσχολικής αγωγής, ο οποίος είναι σε μεγάλο βαθμό ιδιωτικοποιημένος αλλά εξαρτάται από τις κρατικές επιχορηγήσεις, βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης (NDNA 2023). Τα υψηλά επίπεδα της παιδικής φτώχειας και της υποβάθμισης της ψυχικής υγείας συντείνουν στα προβλήματα της σχολικής παρακολούθησης και συμπεριφοράς καθώς και της σχολικής διαρροής (JRF 2024; Guardian 2023).
Η δεύτερη τάση της πολιτικής των Συντηρητικών αφορά τον έλεγχο. Από πολλές απόψεις, ο θεσμός της εκπαίδευσης – οι νόμοι, οι κανονισμοί και οι κρατικές πρακτικές πάνω στις οποίες θεμελιώνεται – έχουν επανασχεδιαστεί έτσι ώστε να περιορίσουν στο ελάχιστο τον χώρο για ιδέες και πράξεις που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν ή να αντισταθούν στο νέο δόγμα (Jones 2016).
Όπως και σε πολλές άλλες χώρες, αυτή η αντεπανάσταση βασίζεται στην καταπίεση των δυνάμεων και θεσμών εκείνων – ιδιαίτερα των ψηφισμένων τοπικών αυτοδιοικήσεων και συνδικάτων – οι οποίοι ήταν κεντρικής σημασίας κατά την προηγούμενη περίοδο της προοδευτικής μεταρρύθμισης. Η κυβέρνηση της Θάτσερ κατήργησε τα εθνικά δικαιώματα διαπραγμάτευσης των εκπαιδευτικών συνδικάτων. Ο εκπαιδευτικός νόμος (Education Act) του 2011 εγκατέστησε ένα μοντέλο στο οποίο τα περισσότερα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και πολλά δημοτικής εκπαίδευσης, πέρασαν από τον έλεγχο της τοπικής αυτοδιοίκησης σε ένα σύστημα ‘ακαδημιών’ (academies). Τα σχολεία αναλαμβάνουν ιδιωτικές διοικήσεις, οι οποίες λαμβάνουν κρατική χρηματοδότηση για να παρέχουν εκπαίδευση. Στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας τα σχολεία συνενώνονται σε μεγάλες ‘αλυσίδες’ – ‘τράστ πολύ- ακαδημιών’ (multi-academy trusts). Αυτά τα τραστ αποτελούν αυτόνομες οντότητες που αποφασίζουν σε μεγάλο βαθμό για τις δικές τους πολιτικές, συμπεριλαμβανομένων των ζητημάτων του αναλυτικού προγράμματος και της παιδαγωγικής. Υπόκεινται στις πιέσεις του ανταγωνισμού της αγοράς και ρυθμίζονται από μια ιδιαιτέρως μη δημοφιλή αρχή ελέγχου, η οποία γενικά θεωρείται ότι είναι ανίκανη, δογματική και μεροληπτική εις βάρος των σχολείων σε φτωχές περιοχές. Αυτός ο συνδυασμός του ανταγωνισμού και του ρυθμιστικού ελέγχου υποβάλλει τους εκπαιδευτικούς σε μεγάλη πίεση, με εξουθενωτικά ωράρια και εντατικοποίηση της εργασίας τους.
Αυτές οι μορφές ελέγχου έχουν επίσης κι άλλα πιο απροκάλυπτα αυταρχικά στοιχεία. Κάθε σχολείο έχει τη θεσμική υποχρέωση να εφαρμόσει τη στρατηγική πρόληψης κατά της τρομοκρατίας (Prevent counter-terrorism strategy), η οποία περιγράφηκε από τη Διεθνή Αμνηστία ως ένα μέτρο που θυμίζει την “αστυνομία σκέψης”. Το κράτος χρηματοδοτεί μια μεγάλη ποικιλία διδακτικού υλικού αφιερωμένου στην αντιμετώπιση της ριζοσπαστικοποίησης και του εξτρεμισμού ( Στα πλαίσια του προγράμματος Prevent μερικές διοικήσεις σχολείων έχουν εξαπολύσει απειλές για αναφορά προς γονείς και μαθητές, έτσι ώστε να ελέγξουν τις αντιδράσεις τους όσον αφορά αυτά που συμβαίνουν στη Γάζα.) Παράλληλα με τη στρατηγική Prevent υπάρχει η κρατική οδηγία για ‘την πολιτική αμεροληψία στα σχολεία’, η οποία προειδοποιεί τα σχολεία να μην ασχολούνται ιδιαιτέρως με θέματα ρατσισμού και κλιματικής αλλαγής.
Αυτές οι συνθήκες είναι πολύ δύσκολες για τον εκπαιδευτικό συνδικαλισμό. – και λόγω της πρόσφατης ιστορίας του. Η ήττα των κινητοποιήσεων για τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίας τη δεκαετία του 1980 οδήγησε όχι μόνο στην απώλεια των δικαιωμάτων διαπραγμάτευσης σε εθνικό επίπεδο, αλλά επίσης και στην απώλεια δύναμης στον χώρο της εργασίας. Οι κοινωνιολόγοι της βιομηχανίας μιλούσαν καιρό πριν για τη μάχη για ‘τα όρια του ελέγχου’ μεταξύ διοίκησης και εργαζομένων. Από το 1990 και ύστερα, ο έλεγχος ενός μεγάλου μέρους της ‘περιοχής’ της εκπαιδευτικής εργασίας περνάει στη διοίκηση. Η αυτονομία των εκπαιδευτικών στην τάξη μειώνεται. Ο ανεπίσημος έλεγχος της διάρκειας της εργάσιμης ημέρας αποδυναμώνεται. Η συνδικαλιστική δραστηριότητα συρρικνώνεται. Μετά τις εκλογές που οδήγησαν στον συνασπισμό υπό την ηγεσία των Συντηρητικών το 2010, καινούργια προβλήματα προστέθηκαν στα ήδη υπάρχοντα. Ξεκίνησε ο μισθός με βάση την αποδοτικότητα και δόθηκε στις διοικήσεις των σχολείων μεγαλύτερη ευελιξία στον καθορισμό των επιπέδων των μισθών. Οι στόχοι που έπρεπε να φτάσουν τα σχολεία, όσον αφορά την επιτυχία των μαθητών στα τεστ του δημοτικού σχολείου και στις εξετάσεις των σχολείων της δευτεροβάθμιας, έγιναν ακόμα πιο δύσκολοι και απαιτητικοί. Η πολιτική παρακολούθηση του αναλυτικού προγράμματος αυξήθηκε. Πολλά από τα καινούργια τραστ πολυ-ακαδημιών ήταν εχθρικά προς την ιδέα της αυτονομίας του δασκάλου και απαιτούσαν λεπτομερή συμμόρφωση στις πολιτικές που αφορούσαν το πρόγραμμα και την παιδαγωγική, όπως αυτά θέτονταν από τη διοίκηση (Wilson et al 2023).
Το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαίδευσης (The National Education Union)
Το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαίδευσης (NEU) δημιουργήθηκε το 2017, μέσα από την ένωση του Εθνικού Συνδικάτου Εκπαιδευτικών (National Union of Teachers), η οποία από τη δεκαετία του 1970 είχε συσχετιστεί με τον ακτιβισμό των εκπαιδευτικών, με την Ένωση Εκπαιδευτικών και Λεκτόρων, ένα μικρότερο και πιο ‘μετριοπαθές’ συνδικάτο.[1] Από τη δημιουργία του, έχει αντιμετωπίσει τα συσσωρευμένα προβλήματα των 30 χρόνων νεοφιλελευθερισμού και της πιο εχθρικής προς τον συνδικαλισμό κυβέρνησης από τη δεκαετία του 1930, καθώς και τις έντονες πιέσεις της λιτότητας και της πανδημίας. Υπό αυτές τις συνθήκες τι θα μπορούσαμε να πούμε για τα πεπραγμένα του;
Γενικά μπορούμε να πούμε ότι το σωματείο έχει ανταποκριθεί σε μια σειρά προκλήσεων με επιτυχία. Η επιτυχία αυτή οφείλεται σε πολιτικές στρατολόγησης και οργάνωσης στον χώρο εργασίας, στη μαχητική συλλογική δράση όπου αυτή ήταν δυνατή, στις γενναίες παρεμβάσεις στις εθνικές πολιτικές και στη δημιουργία συμμαχιών γύρω από κεντρικά ζητήματα για τα συμφέροντα των εκπαιδευτικών και των μαθητών.
Μπροστά στην συνεχόμενη αποβιομηχάνιση, στις επιθετικές, αντι-συνδικαλιστικές διοικήσεις και στην ανάπτυξη της αυτοαπασχόλησης, τα περισσότερα συνδικάτα στο Ηνωμένο Βασίλειο χάνουν τα μέλη τους. Το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαίδευσης αποτελεί μια εξαίρεση. Ο αριθμός των μελών από 422.000 το 2020 αυξήθηκε στις 506.000 μέχρι τις αρχές του 2024, κάνοντας το Συνδικάτο κατά κάποιον τρόπο το μεγαλύτερο εκπαιδευτικό συνδικάτο στην Ευρώπη. Πολλά από τα καινούργια μέλη είναι μη διδακτικό προσωπικό στήριξης, έτσι ώστε σε κάποια σχολεία το Συνδικάτο να είναι ικανό να δημιουργεί τμήματα που συμπεριλαμβάνουν όλους όσοι εργάζονται σε αυτά. Το ίδιο σημαντικό με τους αριθμούς είναι και η οργάνωση του συνδικάτου. Αποτελεί προτεραιότητα για το Συνδικάτο να εξασφαλίσει ότι κάθε σχολείο έχει μια συνδικαλιστική δομή και έναν συνδικαλιστικό αντιπρόσωπο. Στα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αυτό έχει στην ουσία επιτευχθεί, στα δημοτικά η κατάσταση βελτιώνεται αλλά θα πάρει ακόμα λίγο χρόνο. Η επικοινωνία είναι ζωτικής σημασίας. Το Συνδικάτο παροτρύνει τα μέλη να συνδεθούν με το δίκτυο επικοινωνίας του μέσω μέηλ, μηνυμάτων, μέσω του Facebook και άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Υπάρχουν μεγάλες ομάδες μελών προσχολικής αγωγής και δημοτικής εκπαίδευσης στο WhatsApp. Ο συνδυασμός της τοπικής οργάνωσης και της μαζικής επικοινωνίας είναι βασικός για την κινητοποίηση μελών.
Από το 2017, έχουν γίνει δύο κινητοποιήσεις που αφορούσαν μεγάλες σε κλίμακα εθνικές συλλογικές δράσεις. Η πρώτη έλαβε χώρα μέσα στην πανδημία, όπου οι εκπαιδευτικοί ήταν αντιμέτωποι με τη συνεχή πίεση από την κυβέρνηση για να επιστρέψουν στον χώρο εργασίας, συχνά σε στιγμές κορύφωσης των κρουσμάτων και χωρίς τα κατάλληλα μέτρα προφύλαξης. Το Συνδικάτο ανταποκρίθηκε με ογκώδεις διαδικτυακές συναντήσεις (με περισσότερο από 400.000 συμμετέχοντες σε μια τέτοια συνάντηση τον Ιανουάριο του 2021) για να συμβουλέψουν τα μέλη όσον αφορά την ασφάλειά τους και να τους ενθαρρύνουν να μην εμφανιστούν στην εργασία τους υπό τέτοιες επικίνδυνες συνθήκες. Παρά το υψηλό ρίσκο και τη σημασία που είχε για αυτούς το να κερδίσουν τη διαμάχη – για αυτούς ήταν ένα ερώτημα του ‘ποιος κυβερνά;’ – οι βουλευτές αναγκάστηκαν τελικά να διατάξουν το κλείσιμό των σχολείων, μια ήττα που υπέστησαν από το Συνδικάτο και την οποία δεν έχουν ακόμα ξεχάσει.
Η δεύτερη περίοδος συλλογικής δράσης ήρθε το 2022-23, και αφορούσε τους μισθούς. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, οι κυβερνήσεις εισήγαγαν μια σειρά από νόμους σχεδιασμένους έτσι ώστε να θέσουν τεράστια εμπόδια όσον αφορά τη νομιμοποίηση της συνδικαλιστικής δράσης των εργαζόμενων. Οι απεργιακές ψηφοφορίες είναι ταχυδρομικές – ούτε ψηφιακές , ούτε δια ζώσης. Το όριο που καθορίζει τη νόμιμη απεργιακή δράση είναι πολύ υψηλό: τουλάχιστον το 50% των μελών πρέπει να πάρουν μέρος στη ψηφοφορία, τουλάχιστον το 40% των μελών πρέπει να ψηφίσει υπέρ της απεργίας. Οι εργοδότες μπορούν να καταγγείλουν τις αποφάσεις για απεργία. Το κράτος αποφεύγει ακόμα και την ιδέα της διαπραγμάτευσης. Επιπλέον η εχθρική στάση των μέσων μαζικής ενημέρωσης είναι συχνά μεγάλη και έντονη.
Παρόλα αυτά το Συνδικάτο κατάφερε να ξεπεράσει αυτές τις δυσκολίες. Οργάνωσε διάφορες μέρες απεργιακής δράσης μέσα στην άνοιξη και το καλοκαίρι του 2023 με μεγάλες επαναλαμβανόμενες διαδηλώσεις σε εθνικό επίπεδο. Υπήρξε σημαντική τοπική δράση, η οποία κατάφερε να ισχυροποιήσει την οργάνωση του Συνδικάτου στα σχολεία. Δεν υπήρξαν σοβαρά ρήγματα στο κίνημα. Πάνω από το 80% των μελών ψήφισαν υπέρ της συμφωνίας που βγήκε από τη διαπραγμάτευση με την κυβέρνηση. Όσοι έγιναν μέλη κατά τη διάρκεια του αγώνα παρέμειναν στο Συνδικάτο.
Η μαχητικότητα για τους μισθούς και τις εργασιακές συνθήκες συνοδεύεται από πολιτική παρέμβαση. Το 2017, πριν τη συγχώνευση, το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαιδευτικών οργάνωσε μια καμπάνια σχετικά με τη μείωση στη χρηματοδότηση των σχολείων, στην οποία μάλιστα πιστώνεται το ποσοστό επιτυχίας του Εργατικού Κόμματος του Jeremy Corbyn με εκατοντάδες χιλιάδες ψήφους στις Γενικές Εκλογές του 2017 (Walsh 2017). Η ιστοσελίδα της καμπάνιας παρουσίασε τις περικοπές των χρηματοδοτήσεων για κάθε σχολείο στη χώρα, και έθεσε τις βάσεις για επιμέρους τοπικές καμπάνιες. Το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαίδευσης επαναλαμβάνει τη δράση αυτή και για τις επόμενες γενικές εκλογές. Εκτός από την καμπάνια για τις περικοπές, το Συνδικάτο έχει χρηματοδοτήσει ανεξάρτητες εξεταστικές επιτροπές για μεγάλα και σημαντικά εκπαιδευτικά ζητήματα, και έχει δημιουργήσει συνασπισμούς απόψεων γύρω από τις αναφορές των επιτροπών. Με αυτό τον τρόπο, το Συνδικάτο παρενέβη στις πολιτικές εξελίξεις όσον αφορά την επιθεώρηση των σχολείων και την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια αξιολόγηση. Οι πολιτικές του παρεμβάσεις εκτείνονται πέρα από τα άμεσα συμφέροντα των εκπαιδευτικών: μια καμπάνια για την παροχή σχολικών γευμάτων για όλα τα παιδιά του δημοτικού έχει αποκτήσει ευρεία απήχηση και στήριξη. Παρά την αντίθεση των Συντηρητικών και του Εθνικού Εργατικού Κόμματος, η πολιτική εφαρμόστηκε στο Λονδίνο.
Το Συνδικάτο έχει ακόμα ασχοληθεί με άλλα ζητήματα. Μέσα από μέτρα κατά των κοινωνικών διακρίσεων, έχει αυξήσει τη συμμετοχή των γυναικών στο εθνικό του συνέδριο καθώς και τον ρόλο τους στη ηγεσία του Συνδικάτου. Έχει ιδρύσει τομείς για τα μέλη από τη μαύρη κοινότητα, την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ καθώς και για τα μέλη με αναπηρία. Έχει αναλάβει δυνατή δράση υπέρ της Παλαιστίνης και της Κούβας, στέλνοντας τακτικές αντιπροσωπείες και στα δύο μέρη.
Προκλήσεις
Καμία από αυτές τις δράσεις, ακόμη και με την επιτυχία τους, δεν άλλαξε τις βασικές κατευθύνσεις της εκπαιδευτικής πολιτικής στην Αγγλία. Τα σχολεία συνεχίζουν να υποχρηματοδοτούνται. Η παιδική φτώχεια συνεχίζει να αυξάνεται. Η εκπαιδευτική κουλτούρα των σχολείων βασίζεται στον ασφυκτικό έλεγχο της απόδοσης των δασκάλων πάνω σε ένα στενό πρόγραμμα σπουδών επικεντρωμένο στην επιτυχία στις εξετάσεις. Αν εκλεγεί μια κυβέρνηση των Εργατικών το 2024 ή το 2025, η κατάσταση χρηματοδότησης δεν θα αλλάξει. Το ιδιωτικά διοικούμενο σύστημα των ακαδημιών θα παραμείνει στη θέση του και μαζί με αυτό και η εξουσία των σχολικών διοικήσεων. Αν και είναι πιθανό ότι μια νέα κυβέρνηση θα ήθελε να στρέψει την πολιτική του αναλυτικού προγράμματος μακριά από τον ακραίο συντηρητισμό, προς την κατεύθυνση του μοντέλου του ΟΟΣΑ πάνω σε ένα πρόγραμμα βασισμένο στις δεξιότητες και ικανότητες, το Συνδικάτο δεν περιμένει ότι οι Εργατικοί θα αναλάβουν ριζοσπαστικές δεσμεύσεις. Όσο για την ατζέντα για την ασφάλεια και την παρακολούθηση, όπως αυτή έτυχε επεξεργασίας από τους Συντηρητικούς, είναι πιθανόν να παραμείνει ως έχει.
Οποιοδήποτε κι αν είναι το αποτέλεσμα των εκλογών, το Συνδικάτο δεν θα υποχωρήσει προσεγγίζοντας το νέο κυβερνόν κόμμα. Θα συνεχίσει την ενίσχυση της οργάνωσής του σε επίπεδο σχολείων, στοχεύοντας να μειώσει τον εργασιακό φόρτο και να επανακτήσει τον έλεγχο της εκπαιδευτικής διαδικασίας από τον εκπαιδευτικό. Θα επιδιώξει να επεκτείνει τον χώρο διαπραγμάτευσης με τις διοικήσεις των σχολείων, στοχεύοντας να ισχυροποιήσει τις θέσεις του Συνδικάτου πάνω σε ζητήματα παιδαγωγικής και προγράμματος. Έχοντας αποδείξει πως ένα συνδικάτο μπορεί να χρησιμοποιήσει το βάρος των μελών του για να παρέμβει αποφασιστικά στη εθνική πολιτική, θα συνεχίσει την αντίστασή του στις ανερυθρίαστες νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Στην προσπάθειά του να κάνει τη μόρφωση ένα μαζικό ζήτημα – για τους γονείς, τους φοιτητές και εκείνους που εργάζονται στα σχολεία – το Συνδικάτο είναι η καλύτερη λύση για εκείνους που θέλουν να επαναφέρουν τη δημοκρατία και τη ριζοσπαστική εκπαίδευση στην Αγγλία.
Βιβλιογραφικές πηγές
Cook, C. (2017) cited in Kayleigh Walsh in Outlandish School Cuts – a groundbreaking election campaign tool :: Outlandish .
Guardian (2023) Poor housing a growing barrier to school attendance in England, charity reveals | Schools | The Guardian .
Jones, K. (2016) Education in Britain. Cambridge: Polity.
Joseph Rowntree Foundation (2024) UK Poverty 2024: The essential guide to understanding poverty in the UK | Joseph Rowntree Foundation (jrf.org.uk) .
National Day Nurseries Association (2023) Childcare crisis: 98.4% of nurseries losing £1000s due to funding shortfall – NDNA .
National Education Union (2024) School Cuts Website School Cuts .
National Foundation for Education Research (2023) Teacher Labour Market Report Teacher Labour Market in England Annual Report 2023 – NFER .
Wilson, D., Stevenson, H., Sharp., E., Little, G. (2023) Lessons in Organising: What Trade Unionists Can Learn from the War on Teachers. London: Pluto.
[1] Για σύνθετους ιστορικούς λόγους, το Εθνικό Συνδικάτο Εκπαίδευσης οργανώνει το προσωπικό των σχολείων στην Ουαλία και ως ένα βαθμό στη Βόρεια Ιρλανδία. Το άρθρο αυτό επικεντρώνεται κυρίως στην Αγγλία, παρόλο που ο αριθμός των μελών αφορά και τις τρεις περιοχές.
*Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Goldsmiths του Λονδίνου, Στέλεχος του Εθνικού Συνδικάτου Εκπαίδευσης στην Αγγλία.
**Αναδημοσίευση από το περιοδικό Σελιδοδείκτης για την Εκπαίδευση και την Κοινωνία, τ.20, άνοιξη 2024, σελ. 51-56.
