Η συλλογή «Παλαιστινιακή Ποίηση» (εκδ. «Ειρήνη», 12/2023) ανθολογεί 38 έργα των σπουδαίων Παλαιστινίων ποιητών Τ. Ζαγιάντ, Σ. Αλ Κάσεμ και Μ. Νταρουίς, που φυλακίστηκαν και βασανίστηκαν από τους ισραηλινούς κατακτητές, λογοκρίθηκαν, διώχτηκαν, εξορίστηκαν, αλλά δεν σταμάτησαν να παλεύουν για την ελευθερία και τη μνήμη, κάνοντας «μελάνι τις πληγές τους», «ως τον ύστατο χτύπο της καρδιάς».
Ως προς το περιεχόμενο, τους τρόπους και την λογοτεχνική αξία των ποιημάτων, όλα αυτά είναι αξεχώριστα από την μοίρα της Παλαιστίνης,. Άλλωστε, όταν αφορούν την Παλαιστίνη, οι ίδιες λέξεις δονούνται πιο κρυστάλλινα και διεγείρουν πιο βαθιά την ανθρώπινη φύση μας. Την κοινή μας καταγωγή, ως επιστημονικό κεκτημένο. Τον κοινό μας προορισμό, ως πεποίθηση διαρκώς βεβαιούμενη.
Τρεις γενιές Παλαιστινίων αγκομαχούν κάτω από τον καγχασμό του θανάτου, της εθνοκάθαρσης, της γενοκτονίας, του εβραϊκού ναζισμού (δηλ. σιωνισμού), του πιο αλαζονικού ρατσισμού που έχει θρέψει και εξοπλίσει ποτέ ο δυτικός ιμπεριαλισμός. Είναι μια ιστορία απαντοχής∙ πάλης με όσους θέλουν και τους τάφους των νεκρών να σβήσουν, τους δε ζωντανούς να πετάξουν άταφους στη λήθη.1
Ο αγώνας, το μαρτύριο, η αντίσταση, η απελπισία, η ελπίδα, η πίστη στον χρόνο που αγκαλιάζει την Παλαιστίνη με όλα του τα άκρα, από όλες τις μεριές της: όλα αυτά τα νήματα της παλαιστινιακής υπόθεσης ψάχνουν συνεχώς διεξόδους, αλληλεγγύη, μέσα καταγραφής. Η ποίηση αποτελεί μία τέτοια διέξοδο-κραυγή για ένα ερώτημα και αρίφνητες πράξεις αντίστασης που αφορούν και αντηχούν οικουμενικά.
Στα 38 ποιήματα, μνήμη και πατρίδα τροφοδοτούν όλες τις εκφάνσεις της ζωής, απ’τον αγώνα ως τον έρωτα. Ο αναγνώστης είτε συμπληρώνει νοήματα ελλειπτικά με τη γνώση των συνθηκών της σκλαβιάς και της προσφυγιάς. Είτε παρατηρεί τους στίχους, ολοκληρωμένες σκηνές ή σπαραγματικούς, να ανασυνθέτουν τον πολιτισμό των ανθρώπων, το υλικό υπόβαθρο, τις ψυχικές και σωματικές δοκιμασίες, τον πνευματικό ανθό. Φωτίζοντας πάντα την πολυεδρική παλαιστινιακή ύπαρξη, που σαν ελιά στο χερσοτόπι εμμένει σχεδόν έναν αιώνα τώρα να μην ενδίδει στους εγκληματίες.2 Οι στίχοι συγχωνεύονται με το δέντρο, την πέτρα, χαράσσονται στην αυλή του χαμένου σπιτιού, ριζώνουν, καρπίζουν αντίσταση, διακρίνουν το φως:
Κάρφου Κάσεμ,
χωριό που ονειρεύεται τους μενεξέδες, το σιτάρι
και τους γάμους των περιστεριών.
…
Να’γραφα με δρεπάνι την ιστορία μου,
με τσαπί και κορυδαλλού φτερό
τη ζωή μου να’γραφα.
…
Γεννήθηκα σαν ρόδι
και στις έξι γωνιές της γης μεγάλωσα.
Όταν θα γίνω
δίδυμος με την υδρόγειο…
…δεν πειράζει και σκοτωμένος αν βρεθώ…
Αυτοί που έχουν το θάνατο καθημερινά συνδαιτημόνα, περιγράφονται να υπομένουν τα βάσανα σαν προμηνύματα της δικαίωσης και «ξέρουν καλά το επάγγελμα των μυρμηγκιών». Σαν τους στερούν παρόν, ζωή, παιδιά, σώμα, ψυχή, αρπάζουν το μέλλον σαν σανίδα σωτηρίας. Πιστεύοντάς το περισσότερο από όσο μπορεί οποιαδήποτε θρησκεία ή προκατάληψη. Γδαρμένος από θάνατο, πείνα και αδικία, ο κόρφος τους έχει μάθει «απαλά να μπουμπουκιάζει» με τ’όνειρο της λευτεριάς, μια φέτα επιβίωσης, ένα παιδικό χαμόγελο, ένα αγαπημένο νεύμα. Έτσι αντέχουν μέσα στο έρεβος της αδικίας που έχει γίνει σύστημα, ριζωμένη θρησκευτική αίρεση, δοκιμασμένη θεωρία, τεχνογνωσία προς διασπορά: απαρτχάιντ, σιωνισμός, βιομηχανικό μίσος, αλγοριθμική εξολόθρευση. Έτσι «τρώνε το σιδερένιο τοίχο» και «ματώνουν το πρόσωπο του σφετεριστή με μαχαίρια τραγούδια». Η παλαιστινιακή ποίηση αποπειράται τη μετατροπή σε μετάξι και σίδερο ενός τραύματος που όλο ανοίγει κι όλο απλώνει το ρατσιστικό, «αντισημιτικό» (αφού Σημίτες και οι Άραβες) άγος του Ισραήλ.
Υπομένω σ’έναν τόπο που βράζει.
Οι ρίζες μου αγκυροβόλησαν
πριν απ’τη γέννηση του χρόνου
πριν απ’των αιώνων το ξετύλιγμα
πριν από τις ελιές κι από τα κυπαρίσσια
…
Μ’έμαθε το χτύπημα του Τζελάτη
να περπατώ απάνω στην πληγή μου
…
Σου ανοίξανε μια πληγή,
για να σου δώσουν μιαν αυγή.
Σου γκρέμισαν ένα σπίτι
για να χτίσεις πατρίδα.
Να μην παλεύεις για μια καλύτερη ζωή, είναι να σκοτώνεσαι. Η δικαίωση απέναντι στον διαρκή φόνο, αυτή μπολιάζει, γονιμοποιεί και στοιχειώνει, κάθε πρόσωπο κι εμπειρία στα ποιήματά τους. Η αγαπημένη που φεύγει είναι η απόδημη Παλαιστίνη. Ο πόνος «στου πατέρα μου τη σάρκα» είναι ο πόνος της Παλαιστίνης. Ο ποιητής σαν ευαγγελιστής που του υπαγορεύει η Παλαιστίνη-Ελευθερία.
Και η αγάπη μπλέχτηκε στα χέρια τα δικά μας
κι είπαμε
για την ξενιτιά, τη φυλακή
για τα τραγούδια της αυγής,
για το αποτράβηγμα της νύχτας από το πρόσωπο της γης μας,
για τη μικρή καλύβα μες στο δάσος, στο βουνό.
Θα μου φέρεις μια κόρη
θα την πούμε Ταλάλ…
….Η σπλαχνική μητέρα μας γεννάει ακόμα
κι είν’ ο ορίζοντας απέραντος.
…
Γη άλλη για πατρίδα δεν δέχομαι.
Ακόμα κι αν με κρέμαγαν από τις φλέβες, μένω εδώ.
…
…φυτεύουμε τις σκέψεις μας
σαν τη μαγιά στη ζύμη,
το ψύχος του πάγου στα νεύρα μας
και στις καρδιές μας μια κόκκινη κόλαση.
Ο αχός αυτής της ποίησης φτάνει στα ενδόμυχα. Δεν μας μεταδίδει τον οίκτο. Μα μια βαθιά, αμήχανη ανησυχία. Ότι υπάρχουν στοιχεία στη φύση μας που δεν έχουμε καταλάβει -και τα ’χουν καταλάβει οι Παλαιστίνιοι μάρτυρες για μας. Στοιχεία ελπιδοφόρα και δυσοίωνα, τρομερά. Στην ανθρώπινη ρίζα μας, στην απόμακρη θέση μας, στα παραπαίοντα δυτικά μας φρούρια.
Οι Παλαιστίνιοι, που η αλληλεγγύη μεταξύ τους είναι όρος επιβίωσης, πρώτο άρθρο στο άγραφο Σύνταγμά τους, ζητούν την αλληλεγγύη. Ζητούν ο κόσμος να τους κατανοήσει, να τους μοιάσει στον αγώνα, για να σωθούν. Ειδάλλως, αν δεν σωθούν, πάλι θα τους μοιάσει. Όταν η γενοκτονία γίνει στερεότυπη πολιτική που θα πνίξει τον κόσμο στο αίμα του. Βρισκόμαστε όλοι, στην Ελλάδα επίσης, ένα βήμα από τους συναυτουργούς και τη συνενοχή.3
Οι τρεις ποιητές πλαστουργούν με καθημερινά υλικά, ένα καλειδοσκόπιο της ψυχοσύνθεσης των ελεύθερων πολιορκημένων. Τον πίνακα ενός συλλογικού μεγαλείου που απαντάμε συνήθως στις λαϊκές επαναστάσεις. Στην Παλαιστίνη, επαναστατική πράξη είναι και να επιβιώνεις από τον ορυμαγδό του ιμπεριαλισμού και του εποικισμού. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι Παλαιστίνιοι συνιστούν μια διαρκή επανάσταση -γι’ αυτό ζητούν να τους εξοντώσουν. Μια διαρκής επανάσταση εγκλωβισμένη σε πρώτο στάδιο για τρεις γενιές. Που ακόμα δεν έχει νικήσει ούτε χάσει. Περιμένει. Από τους Άραβες, από τους Δυτικούς, από την Ιστορία. Την περιμένει κι όλη η ανθρωπότητα. Διακυβεύεται, όχι η στραπατσαρισμένη «ανθρωπιά» μας, μα η ανθρωπότητα και η αξία της ύπαρξής της. Που δεν θα ελευθερωθεί χωρίς την Παλαιστίνη.
Η απελευθέρωση, άλλωστε, νιώθουμε κι εμείς
να’ναι μεγάλη ιστορία…
…ταξίδι σε φτερά αηδονιού.
Για την ιστορική και πολιτική πλευρά της τραγωδίας, η έκδοση περιλαμβάνει δύο ιστορικά κείμενα-χρονικά. Το πρώτο συνοψίζει την περίοδο από την αρχαιότητα μέχρι τη Νάκμπα (1948) και το δεύτερο από τη διακήρυξη Μπάλφουρ (1917) μέχρι σήμερα. Με όλες τις χρήσιμες πληροφορίες τους, ωστόσο, αποφεύγουν, ειδικά το δεύτερο, μια κριτική τοποθέτηση στις επιλογές της παλαιστινιακής ηγεσίας και των πολιτικών ρευμάτων της παλαιστινιακής αντίστασης. Έτσι, προκαλεί εντύπωση η διατύπωση «μια βαθύτερη αποτίμηση για τις συμφωνίες του Όσλο είναι προς διερεύνηση»! Ενώ ήταν από την πρώτη στιγμή φανερό, πόσο μάλλον τριάντα χρόνια μετά, ότι οι Συμφωνίες του Όσλο μετέτρεπαν την PLO σε συνεργάτη του Ισραήλ και καταστολέα της Αντίστασης, με αντάλλαγμα χρήματα και εξουσία «Μπαντουστάν» σε μια μερίδα Παλαιστινίων «προνομιούχων».4 Η πορεία των ίδιων των ποιητών που ανθολογούνται δείχνει ότι αυτή η ιστορική πορεία δεν ήταν ευθύγραμμη. Για παράδειγμα ο Νταρουίς, «εθνικός ποιητής» των Παλαιστινίων, απογοητευμένος από την πολιτική της ΕΣΣΔ και του ΚΚ προσέγγισε την Φατάχ του Αραφάτ το 1970, την ηγεμονική δύναμη της PLO, για να την εγκαταλείψει και αυτή μετά τις Συμφωνίες του Όσλο το 1993.5
Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη της ανθολογίας, αποτελώντας πέρα από αισθητική απόλαυση και διάδρομο κατανόησης του μακραίωνου πολιτισμού της Αντίστασης, θα ανταμείψει τον αναγνώστη.
1«Η ισραηλινή κατοχή είναι η μόνη στον κόσμο που δεν αφήνει το πτώμα του κρατούμενου στην οικογένειά του. Εκατοντάδες Παλαιστίνιοι παραμένουν άταφοι», δήλωσε πρόσφατα ένας άλλος Παλαιστίνιος ποιητής, ο Μουράντ Αλ Σουντάνι.
2Σε συνεργασία με τον βρετανικό ιμπεριαλισμό, ο σιωνισμός είχε αρχίσει να σκοτώνει μαζικά τους εξεγερμένους ενάντια στην αποικιοκρατία Παλαιστίνιους, ήδη από το 1929.
3Παραδείγματα, η ισραηλινή πολεμική βιομηχανία ELBIT που χρηματοδοτείται από συμβόλαια με τον ελληνικό στρατό, οι παρόμοιες ισραηλινές εταιρείες που είχαν πάρει τον έλεγχο της ΕΛΒΟ, η στρατιωτική εκπαίδευση των ισραηλινών πιλότων-φονιάδων από την ελληνική πολεμική αεροπορία σε ετήσιες στρατιωτικές ασκήσεις στο Αιγαίο και την Αν. Μεσόγειο εδώ και τουλάχιστον 15 χρόνια, η ελληνική Energean που τροφοδοτεί την ισραηλινή γενοκτονική μηχανή με καύσιμα, οι εμπορικές, τουριστικές, εφοπλιστικές, ακαδημαϊκές συνεργασίες με το κράτος δολοφόνο.
4 Μετά το Όσλο, ακόμη και επί Αραφάτ, η PLO κατάντησε να συλλαμβάνει και να βασανίζει παλαιστίνιους αγωνιστές (μέχρι και τον «φιλικό» γ.γ. του Λαϊκού Μετώπου Σααντάτ το 2002) και να υποστηρίζει την εισβολή των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν. Σήμερα, ο Αμπάς έχει απογειώσει αυτήν την συνεργασία με την Κατοχή, ώστε μπορεί να χαρακτηριστεί άνετα Κουίσλιγκ ή Ράλλης των Παλαιστινίων.
Μπαντουστάν ήταν είκοσι ψευδο-αυτόνομα εδάφη που είχε δημιουργήσει το καθεστώς του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική ως δήθεν πατρίδες των Μαύρων και δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ από τις οργανώσεις της Αντίστασης.
5«Το μόνο που είδα στη Συμφωνία ήταν μια ισραηλινή λύση στα ισραηλινά προβλήματα και την PLO να αναλαμβάνει το ρόλο αυτού που λύνει τα προβλήματα ασφαλείας του Ισραήλ», είχε δηλώσει ο ίδιος.
