Παρουσίαση του βιβλίου της Κατερίνας Καβακλή από τη Σοφία Καλογρίδη
Το να γίνεις ένας κριτικά στοχαζόμενος δάσκαλος προϋποθέτει αρχικά ένα εσωτερικό ταξίδι, όπου εντοπίζουμε και εξετάζουμε προσεκτικά τις παραδοχές μας, οι οποίες διαμορφώνουν τις πρακτικές μας στη σχολική τάξη. Οι παραδοχές είναι σημαντικές, γιατί δίνουν νόημα και σκοπό στο ποιοι είμαστε και πώς δρούμε προσωπικά και επαγγελματικά. Η ασφάλεια όμως που μας παρέχουν οι εδραιωμένες μας παραδοχές, ως προς στο να υπάρχουμε καθημερινά στον κόσμο μας, καθιστά δύσκολο τον μετασχηματισμό τους όπου και όταν αυτός χρειάζεται. Στο πλαίσιο αυτό ο κριτικός στοχασμός, η κριτική συνειδητοποίηση, ως η βαθιά επίγνωση της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας που ζούμε, είναι αναγκαία όπως και η ανάληψη ενήμερης δράσης για την αλλαγή της.
Στην κατεύθυνση αυτή, ο κορυφαίος θεωρητικός και ερευνητής της εκπαίδευσης Stephen Brookfield για περισσότερα από 45 χρόνια ασχολείται συστηματικά με την κριτική θεωρία, την κριτική σκέψη και τον κριτικό στοχασμό των εκπαιδευτικών σχετικά με το έργο τους. Ο Stephen Brookfield αποδεικνύει πως μπορούμε να αποκαλύψουμε και να αξιολογήσουμε τις παραδοχές μας (παραδειγματικές, κανονιστικές, αιτιώδεις) για τη διδασκαλία μας, εξετάζοντάς τες μέσα από 4 αναστοχαστικούς φακούς που είναι: Οι μαθητές/τριές μας, οι συνάδελφοί μας, η επιστημονική θεωρία και έρευνα, αλλά και η δική μας προσωπική εμπειρία, η αυτοβιογραφία μας ως μαθητών και ως δασκάλων (Brookfield, 1995a, 2005, 2006, 2012b, κά).
Σύμφωνα με τον Stephen Brookfield «Η κριτική σκέψη απαιτεί από εμάς να ελέγχουμε τις παραδοχές μας, αξιολογώντας την ακρίβεια και την εγκυρότητα των αποδεικτικών στοιχείων για αυτές τις παραδοχές και εξετάζοντας ιδέες και πράξεις από πολλαπλές οπτικές γωνίες. Ένα άτομο που σκέφτεται κριτικά είναι σε πολύ καλύτερη θέση να προβαίνει σε ενήμερες δράσεις. δράσεις που είναι καλά τεκμηριωμένες σε αποδεικτικά στοιχεία και γι’ αυτό πολύ πιο πιθανά να συμβάλλουν στην επίτευξη των επιδιωκόμενων αποτελεσμάτων» (Brookfield, 2012b, σ. 157). Επιπλέον, «η κριτική σκέψη είναι ένας τρόπος ζωής, που σε βοηθά να μένεις ανέπαφος (ακέραιος), όταν ο όποιος αριθμός οργανισμών (εταιρείες, πολιτικοί, εκπαιδευτικοί – πολιτιστικοί φορείς) προσπαθούν να σε κάνουν να σκεφτείς και να δράσεις με τρόπους που υπηρετούν τους σκοπούς τους» (Brookfield, 2012b, σ. 2).
Με βάση αυτόν τον θεωρητικό προβληματισμό, που μας εισάγει ο Stephen Brookfield, η Κατερίνα Καβακλή, Καθηγήτρια Φιλόλογος, στο πλαίσιο των μεταπτυχιακών της Σπουδών στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, εκπόνησε τη Διπλωματική της Εργασία, με τίτλο: «Ο κριτικά στοχαζόμενος εκπαιδευτικός κατά τον Stephen Brookfield». Η έρευνα που υλοποίησε με βάση την κριτική θεωρία του Stephen Brookfield και ερευνώμενους Έλληνες εκπαιδευτικούς αποτελεί το περιεχόμενο του παρόντος βιβλίου. Ο σκοπός της έρευνάς της ήταν η διερεύνηση των απόψεων εκπαιδευτικών Β/θμιας Εκπαίδευσης για τη θεωρία του κριτικά στοχαζόμενου εκπαιδευτικού του Stephen Brookfield, καθώς και για τις μεθόδους και τα εργαλεία που προτείνονται από αυτόν στη διαδικασία της κριτικής συνειδητοποίησης.
Στην ποιοτική έρευνα που διενεργήθηκε, αξιοποιήθηκε η μέθοδος και τεχνική της ομάδας εστίασης (focus group), που αφορά σε μια προσεκτικά οργανωμένη συζήτηση, η οποία είναι σχεδιασμένη να αντλεί αντιλήψεις και πεποιθήσεις σε ένα καθορισμένο ερευνητικό θέμα από τα μέλη μιας ομάδας, πλούσιων σε πληροφορία, μέσα σε ένα επιτρεπτικό, μη απειλητικό περιβάλλον. Στο περιβάλλον αυτό η ερευνήτρια και συγγραφέας του βιβλίου έδρασε ως διαμεσολαβήτρια (moderator), που τηρώντας στάση ενεργού ακρόασης φρόντισε για τη θετική αναγνώριση των απόψεων των συνομιλητών με πλήρη σεβασμό προς αυτούς (Krueger, 1988). Το focus group είναι μια απαιτητική ερευνητική διαδικασία, που στοχεύει στην αξιοποίηση της αλληλεπίδρασης της ομάδας για την παραγωγή δεδομένων και ιδεών, που θα ήταν δύσκολα προσιτά έξω από τη διάδραση των μελών της ομάδας (Morgan, 1998).
Από την έρευνα προέκυψαν πολλά σημαντικά και ενδιαφέροντα ευρήματα, μερικά από τα οποία είναι:
Οι εκπαιδευτικοί αποτίμησαν θετικά τη θεωρία του Brookfield για την αξιοποίηση του κριτικού στοχασμού στην εκπαιδευτική πράξη. Ομόφωνα επισήμαναν την αξία του στη διαρκή κριτική αμφισβήτηση των επιδιωκόμενων σκοπών και αποτελεσμάτων της εκπαιδευτικής διαδικασίας, καθώς και των μεθόδων και τεχνικών διδασκαλίας και των διαμορφούμενων παιδευτικών σχέσεων. Μέσω της κριτικής αυτοδιερεύνησης μετατράπηκαν οι ίδιοι σε παράδειγμα κριτικοστοχαστικού δασκάλου, καθώς ο πιο δυναμικός τρόπος μετάδοσης ενός μηνύματος στους διδασκόμενους, κατά τον Brookfield, είναι η επιλογή του προσωπικού παραδείγματος.
Οι εκπαιδευτικοί της συγκεκριμένης έρευνας οραματίζονται ένα σχολείο ανοιχτό στην κοινωνία με έμφαση στη συνεργασία, στην ανατροφοδότηση και στις ενεργητικές τεχνικές μάθησης. Δίνουν προτεραιότητα στην κοινωνικοποίηση των μαθητών/τριών, στη μετατροπή τους σε ενεργούς κριτικά σκεπτόμενους πολίτες, στη συμπερίληψη, στη μέριμνα προς τις ευάλωτες μαθησιακά ομάδες. Στο όραμα όμως αυτό, που δεν απέχει πολύ από τη ρητορική της επίσημης εκπαιδευτικής πολιτικής, απουσιάζει ή δεν διαγράφεται έντονα ο κριτικός στοχασμός στα κύρια σημεία της, όπως τα αναλυτικά προγράμματα, τα επιλεγόμενα διδακτικά αντικείμενα ή και στα διδακτικά αντικείμενα που αφαιρούνται, όπως το μάθημα της Κοινωνιολογίας στο Λύκειο. Απουσιάζει δηλαδή ο κριτικός στοχασμός κατά Stephen Brοoκfield, που επικεντρώνεται όχι μόνο στο πώς διδάσκει ο εκπαιδευτικός, αλλά και στο τι και με ποιον σκοπό.
Ωστόσο, όπως σημειώνει η ερευνήτρια, οι εκπαιδευτικοί αξιοποιώντας τα εργαλεία που ο ίδιος ο Stephen Brookfield προτείνει, επιδόθηκαν στο «κυνήγι» των δικών τους παραδοχών, επιχειρώντας ένα βήμα προς την κριτική τους συνειδητοποίηση. Εντόπισαν έτσι προσωπικές τους παραδοχές για τη διδασκαλία που μέσω της εμπειρίας διαψεύσθηκαν ή επαληθεύτηκαν, διατύπωσαν τη συμβουλή που θα ήθελαν να τους είχε δοθεί στην αρχή της σταδιοδρομίας τους, συνειδητοποίησαν το μεγαλύτερό τους σφάλμα ως δασκάλων, περιέγραψαν τη γνώμη που οι μαθητές τους θέλουν να έχουν γι’ αυτούς, τον τρόπο αντίληψης μιας επιτυχημένης διδασκαλίας, αλλά και τα «δυνατά» και «τρωτά» τους σημεία για αυτοβελτίωση. Βιώνοντας μάλιστα τη χειραφετητική δύναμη του κριτικοστοχαστικού διαλόγου ομοτέχνων εξέφρασαν έντονα την ανάγκη για τη διαμόρφωση ενός στέρεου θεωρητικού υποβάθρου, ενώ διατυπώθηκε και η πρόταση για υιοθέτηση τέτοιων αναστοχαστικών πρακτικών και στους πραγματικούς χώρους δράσης τους, στα σχολεία, παρά την αμηχανία σε σχέση με την αποτελεσματικότητά τους στη διάρρηξη των στεγανών.
Το βιβλίο της Κατερίνας Καβακλή αποτελεί μια σημαντική συνεισφορά στην εφαρμογή της θεωρίας του Stephen Brookfield για τον κριτικό στοχασμό σε μια χώρα, όπως η δική μας, όπου έχουν πραγματοποιηθεί ελάχιστες μελέτες, με βάση αυτόν τον θεωρητικό προβληματισμό.
Στην κατεύθυνση αυτή, η ερευνήτρια αναφέρει: «η προσωπική προσπάθεια για εκπαιδευτικό αναστοχασμό, ως ενεργού εκπαιδευτικού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με την ιδιότητα της φιλολόγου, στο πλαίσιο μιας ασυνείδητης διαδικασίας αντίστασης σε εξουσιαστικές δομές και αυθεντίες, ενισχύθηκε με το στέρεο θεωρητικό υπόβαθρο των θεμελιωτών της Εκπαίδευσης Ενηλίκων στη διάρκεια των σπουδών μου στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Επιστήμες της Αγωγής» του Ε.Α.Π. Η συνειδητοποίηση της ύπαρξης μιας θεωρίας προωθητικής της απελευθερωτικής εκπαίδευσης, που συνδράμει στη θεμελίωση του παιδαγωγικού μου σκεπτικού, οδήγησε στον προβληματισμό μου για την απουσία της ευρείας διάδοσής της στους κόλπους των εκπαιδευτικών και στην πεποίθησή μου ότι η μύησή τους σε αυτή θα ήταν προς όφελος της εκπαιδευτικής κοινότητας». Γιατί, όπως υποστηρίζει ο Stephen Brookfield: οι εκπαιδευτικοί με το θάρρος να αμφισβητήσουν τις δικές τους υποθέσεις σε μια προσπάθεια βελτίωσης της μάθησης είναι τα ανεκτίμητα πρότυπα που χρειάζονται οι μαθητές/τριές μας.
Βιβλιογραφικές αναφορές
- Brookfield, S. D. (1995a). Becoming a Critically Reflective Teacher. Jossey-Bass.
- Brookfield, S. D. (2005). The Power of Critical Theory. Liberating Adult Learning. Jossey-Bass.
- Brookfield, S. D. (2006). The Skillful Teacher. On Technique, Trust and Responsiveness in the Classroom. Second Edition. Jossey-Bass.
- Brookfield, S. D. (2012b). Teaching for Critical Thinking: Tools and techniques to help students question their assumptions. Jossey-Bass.
- Krueger, R. A. (1988). Focus groups: A practical guide for applied research. Sage.
- Morgan, D. L. (1998). The focus group guidebook: Focus group v. 1. London: Σοφία Καλογρίδη. Αθήνα, 23/02/2025
