Της Καλλιόπης Οικονόμου,
“Μία ώρα μαθήματος, μια απρόσμενη συνάντηση με κάτι που μας αγγίζει, είναι πάντοτε ένα αποτέλεσμα υποκειμενεικοποίησης, μια πραγματικότητα που εξάπτει και ανατρέπει και δίνει τη δυνατότητα μεταμόρφωσης των γνωστικών αντικειμένων σε ερωτικά σώματα. Να ανάβεις την επιθυμία”. (Από το οπισθόφυλλο)
Ο Massimo Recalcati, γνωστός Ιταλός ψυχαναλυτής, μέλος της Ιταλικής Ένωσης Λακανικής Ψυχανάλυσης και της Espace Analytique, με το βιβλίο του, «Η ώρα του μαθήματος», προσπαθεί να ανακαλύψει τις αιτίες της απαξίωσης του σχολείου στην εποχή μας. Επιχειρεί να τις συνδέσει με τη νέα, αναδυόμενη κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, με μια ψυχαναλυτική ματιά και να δώσει μία προοπτική μέσω της σύνθεσης του παλιού με το νέο, καθώς βρισκόμαστε σε μια καμπή του πολιτισμού μας.
Είναι στραβός ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε;
Τι συμβαίνει με το σχολείο; Δεν ανασαίνει, χωλαίνει, είναι μίζερο, οι δομές του καταρρέουν, οι δάσκαλοι είναι ταπεινωμένοι, απογοητευμένοι, οι μαθητές του δεν μελετούν, είναι αφηρημένοι ή βίαιοι. Στέκεται θλιμμένο, δίχως αναγνώριση, με ενοχές, απαξιωμένο από τους κυβερνώντες, με περικομμένη την επαρκή του χρηματοδότηση, καθώς πλέον δεν δίνεται σημασία στην αξία της κουλτούρας και της μορφωτικής συγκρότησης.
Οι δάσκαλοι έχουν χάσει την υπόληψή τους, έχουν βρεθεί επαγγελματικά και οικονομικά εξουθενωμένοι, υποβαθμισμένοι και καλούνται να αναπληρώσουν τη λειτουργία του εκπαιδευτικού λόγου που φαίνεται να μην υποστηρίζεται ούτε από την οικογένεια αλλά ούτε και από τους θεσμούς. Το σχολείο κινδυνεύει να μην είναι ο χώρος διάπλασης των ατόμων, καθώς τώρα η διαμόρφωση διυλίζεται και διενεργείται σε άλλους χώρους (τηλεόραση, διαδίκτυο).
Πέρασε η εποχή που ήταν αρκετό να μπει στην τάξη ένας δάσκαλος, ένας καθηγητής και να επικρατήσει άκρα ησυχία. Αυτή η εποχή ήταν συνώνυμη με την ίδια εποχή που ο πατέρας αρκούσε να υψώσει τον τόνο της φωνής του στα παιδιά και να επιβάλει σεβασμό ανάμεικτο με φόβο. Ο λόγος του δασκάλου, όπως και του pater familias, είχε συμβολικό βάρος, αυθεντία, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο που μετέδιδε. Όμως αυτή η εποχή τελείωσε. Δεν χρειάζεται να θρηνούμε, να νοσταλγούμε για την αυστηρή φωνή του δασκάλου ή του πατέρα.
Η κρίση του εκπαιδευτικού λόγου είναι κρίση νοήματος, η οποία όπως λέει η Ντολτό, τείνει να ονομάζεται εξανθρωπισμός της ζωής και από την οποία εξαρτάται η δυνατότητά μας να συγκροτούμαστε ως υποκείμενα, δίνοντας νόημα στη ζωή μας.
Σήμερα υπερισχύει ένα υπεργνωστικό μοντέλο, πληροφορίες που αποθηκεύονται, όσο το δυνατόν περισσότερα files, σύμφωνα με την ωφελιμιστική αρχή του μέγιστου κέρδους και της ελάχιστης προσπάθειας. Κυριαρχεί η ιδεολογία των δεξιοτήτων και η μάθηση μετατρέπεται σε δρόμο μετ΄ εμποδίων, χωρίς να υπάρχει χρόνος για κριτική σκέψη.
Στη συνέχεια προσπαθώντας να αιτιολογήσει αυτή την κατάσταση, χρησιμοποιεί τη μυθολογία και αναφέρεται σε τρεις μορφές σχολείου.Το σχολείο Οιδίποδας, Το σχολείο Νάρκισσος και το σχολείο Τηλέμαχος.
To Σχολείο Οιδίποδας
Το σχολείο που προκύπτει από τη μορφή του Οιδίποδα είναι βασισμένο στη δύναμη της παράδοσης, στην αυθεντία του Πατέρα, στην πίστη στο παρελθόν. Η γνώση που μεταδίδεται εκφράζει την τυφλή πίστη στο κύρος του παρελθόντος: Η σχέση δασκάλου-μαθητή ήταν αυστηρά ιεραρχική. Το παιδαγωγικό μοντέλο που υπερίσχυε ήταν διορθωτικό-κατασταλτικό. Η αυθεντία του δασκάλου ήταν εγγυημένη. Το σχολείο Οιδίποδας βασίζεται στη συμμαχία γονέων-δασκάλων, επικυρωμένη κυρίως από τη φαντασίωση των παιδιών-μαθητών που προβάλλουν στη φιγούρα του δασκάλου τα ιδανικά και χαρακτηριστικά της γονεϊκής φιγούρας. Το κρέας δικό σου τα κόκκαλα δικά μου, λέει ο Καζαντζάκης σε διήγημά του ή να θυμηθούμε και το τραγούδι των Pink Floyd the Wall.
We don`t need no education
We don`t need no thought control
Teachers leave them kids alone
All in all it`s just another brick in the wall
Ο Οιδίποδας σ΄αυτόν το μύθο, είναι πράγματι η τραγική φιγούρα της σύγκρουσης ανάμεσα στην παλιά και νέα γενιά. Ο Πατέρας δεν είναι μόνο δεινός και σεβάσμιος, αλλά και θανάσιμα αμφισβητούμενος. Στην εξιδανικευμένη λατρεία αντιστοιχεί και μια ασυνείδητη επιθυμία θανάτου.
Κοινωνιολογικά και ιστορικά είναι η εποχή της νεωτερικότητας, με την πίστη στα μεγάλα αφηγήματα και τις σταθερές αλήθειες.
Η ραγδαία όμως ανάπτυξη των επιστημών, της τεχνολογίας (4η βιομηχανική επανάσταση), οι οικονομικές και πολιτικοκοινωνικές αλλαγές, τα φιλοσοφικά ρεύματα που εμφανίζονται (η αποδόμηση) επιφέρουν αλλαγές. Το Σχολείο, ως βασικός κοινωνικός θεσμός, και εκφραστής της κοινωνικο–πολιτικής και οικονομικής βούλησης του Κράτους, βρίσκεται διαρκώς αντιμέτωπo με την ανάγκη προσαρμογής στις κοινωνικές αλλαγές, ειδικά την εποχή της παγκοσμιοποίησης.
Εμφανίζεται το Σχολείο Νάρκισσος. Ο γιος Νάρκισσος, η τραγωδία του, είναι η καθ’ ολοκληρίαν εγωτική τραγωδία της απώλειας του μέσα στην ίδια του εικόνα, η τραγωδία του κόσμου που έχει περιοριστεί σε μια εικόνα του Εγώ του. Είναι μια φιγούρα αποσύνδεσης, ρήξης του δεσμού. Στο επίκεντρο δεν έχουμε πλέον την αιχμηρή σύγκρουση, αλλά την κατοπτρική σύγχυση, σε μια ρευστή οριζοντιότητα, όπου γίνεται δύσκολο να εντοπίσει κανείς τη συμβολική διαφοροποίηση των ρόλων. Οι δάσκαλοι καλούνται να αναπληρώσουν τη γονεϊκή λειτουργία, την οποία οι γονείς είτε αδυνατούν,είτε δεν γνωρίζουν ή και αποφεύγουν. Οι γονείς αισθάνονται υποχρεωμένοι μάλλον να υπερνικούν ό,τι εμποδίζει και δυσκολεύει τα παιδιά τους, ώστε να τους εξασφαλίζουν μια επιτυχημένη χωρίς τραύματα ζωή, καθώς η φιγούρα του Νάρκισσου είναι η μορφή που απαιτεί την κατάργηση του εμποδίου, του ορίου. Η διάπλαση θέτει ως στόχο αποκλειστικά την ενίσχυση του κριτηρίου της απόδοσης για να προετοιμάζει τα παιδιά για τον αμείλικτο ανταγωνισμό στη ζωή. Η αποτυχία δεν είναι ανεκτή, όπως και η κριτική σκέψη. Έτσι προκύπτει και η βαθιά μοναξιά των διδασκόντων. Το σώμα-το Σχολείο γίνεται εχθρικό, ξένο, ειδικά όταν το παιδί-Νάρκισσος ματαιώνεται από αυτό. Το σχολείο-Νάρκισσος τείνει να κονιορτοποιεί το βιβλίο, προκειμένου να αποδώσει τη μεγίστη έμφαση στην τεχνολογία της πληροφορικής. Η οθόνη του κινητού ή του PC, δίνει την ψευδαίσθηση μιας απεριόριστης γνώσης, διαθέσιμης, χωρίς κόπο και χωρίς τη χρήση του Λόγου, του υποχρεωτικού περάσματος –από τη γλώσσα στη μετουσίωση. Άκρως ιδιωτικά δράματα διαδραματίζονται, εκτυλίσσονται στο τσίρκο των social media. Μπορούμε να λέμε το καθετί, να μιλάμε για τα πάντα χωρίς όριο και χωρίς νόημα. Στο δικαίωμα της ισότητας καταργείται η ευθύνη, των ενηλίκων-γονέων, δασκάλων, θεσμών-απέναντι στον διαπαιδαγωγικό τους ρόλο καθώς και η ετερογένεια, το διαφορετικό. Το δε σώμα των διδασκόντων αφενός μεν υποβάλλεται σε μια δραματική οικονομική-κοινωνική προλεταριοποίηση και αφετέρου επωμίζεται έναν ευρύτερο παιδαγωγικό ρόλο απέναντι στις οικογένειες, οι οποίες λόγω κρίσης (οικονομικής-αξιών), δεν μπορούν να ασκήσουν την πρέπουσα εξουσία και αναλάβουν την ευθύνη.
Τι μπορεί να γίνει απέναντι σ΄αυτήν την κρίση σ΄αυτήν τη σύγχυση, στην απουσία ονείρου; Μία σύνθεση μεταξύ παλιού και νέου, το Σχολείο Τηλέμαχος. Ο γιος–Τηλέμαχος δεν θέλει το φόνο του πατέρα ούτε περιορίζεται στον θαυμασμό της δικής του εικόνας, αλλά προσβλέπει σε μια καινούρια συμφωνία μεταξύ των γενεών. Το Σχολείο Τηλέμαχος θέλει να αποκαταστήσει την αξία διαφοράς των γενεών και του ρόλου του δασκάλου ως κεντρική μορφή εξανθρωπισμού της ζωής. Υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει μετάδοση χωρίς συνάντηση, χωρίς επίδραση με τον Άλλον. Ο Οιδίποδας θεωρεί τον Νόμο-πατέρα ανυποχώρητο και θανάσιμο ανταγωνιστή της επιθυμίας, καθώς δεν έχει μάθει να διακρίνει τον σύνδεσμο που ενώνει τον Νόμο με την επιθυμία. Ο γιος Τηλέμαχος μετρά το ανάστημά του ως προς την απουσία του πατέρα, που είναι το βαθύτερο όνομα της παρουσίας στο πεπρωμένο των ανθρώπων.
Το Σχολείο-Τηλέμαχος πραγματώνει τη συνάντηση με έναν λόγο που ξέρει όχι μόνον να κατέχει τη γνώση, αλλά αυτή η γνώση μπορεί να αγαπηθεί, να μετατραπεί σε ερωτικό σώμα. Καλείται να μεταμορφώσει τα γνωστικά αντικείμενα σε αντικείμενα επιθυμίας, σε ερωτικά σώματα, να θέτει σε κίνηση την επιθυμία.Aπαιτεί από τους μαθητές να ανακαλύψουν, με διαμεσολαβητή τον δάσκαλο, να ακολουθήσουν τους δικούς τους κανόνες, όπως ο αναλυτής με τον αναλυόμενο.
Κι αυτό δηλώνει και η έννοια του «παιδαγωγείν-educere» από το άγειν οδηγώ προπορευόμενος, οδηγώ πέραν- βάζω κάποιον να αντιμετωπίσει το καινούριο, το παράδοξο, το σπάνιο, φωτίζω αλλά και αποκαλύπτω, μετατοπίζω, μετακινώ.
Ο Νόμος-του Σχολείου είναι ευεργετικός γιατί δίνει τη δυνατότητα μιας διαφορετικής διαδικασίας διαμόρφωσης, μιας άλλης απόλαυσης. Είναι η απόλαυση της ανάγνωσης, της γραφής, της κουλτούρας, της συλλογικής δράσης, της εργασίας, της αγάπης, του ερωτισμού, του παιχνιδιού. Οι δάσκαλοι που δεν ξεχνάμε είναι αυτοί που ήταν αυθεντικοί, που άφησαν αποτύπωμα μέσα μας.
Δεν μπορούμε να μάθουμε χωρίς αγάπη για τη γνώση. Μόνο όταν σχετισθεί η γνώση με τη ζωή θα γίνει χρήσιμη στη ζωή, θα δώσει νόημα. Χρειάζεται όμως για αυτό που κάνουμε αγάπη, ευθύνη, σεβασμός, άλλον τρόπο του σχετίζεσθαι κυρίως με όνειρο-όραμα και φαντασία.
*Καλλιόπη Οικονόμου, Ειδική Παιδαγωγός, Μsc Ειδικής Παιδαγωγικής & Ψυχολογίας
