Εκτύπωση

του Χριστόφορου Κάσδαγλη,

Στο εμβληματικό βιβλίο του «Η εποχή των επαναστάσεων / 1789-1848» (1962), ελληνική έκδοση από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992, ο μεγάλος Άγγλος ιστορικός Eric J. Hobsbawm αναδεικνύει την παγκόσμια σημασία της Ελληνικής Επανάστασης. Τόσο ως αποτέλεσμα διεργασιών που ενεργοποίησε η Γαλλική Επανάσταση, όσο και ως μία από τις πολλές εξελίξεις που προετοίμασαν την ευρωπαϊκή επαναστατική άνοιξη του 1848.

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Χομπσμπάουμ συνδέει ευθέως την Ελληνική Επανάσταση και το ρεύμα του Φιλελληνισμού με τις διεργασίες στον χώρο της τότε ευρωπαϊκής αριστεράς. Αυτό το σαφές αριστερό πρόσημο ενδέχεται να εξηγεί ως ένα βαθμό την αμφιθυμία της επίσημης ελληνικής ιστοριογραφίας που προαναφέρθηκε.

«Μόνο μία από τις επαναστάσεις του 1820-22 κατόρθωσε να επιβληθεί, κι αυτό αποδίδεται εν μέρει στην επιτυχία της να πάρει μορφή γνήσιας λαϊκής επανάστασης και εν μέρει στην ευνοϊκή διπλωματική κατάσταση: ο ελληνικός ξεσηκωμός του 1821. Η Ελλάδα έγινε πηγή έμπνευσης του διεθνούς φιλελευθερισμού, και ο φιλελληνισμός που συνεπέφερε οργανωμένη υποστήριξη για τους Έλληνες και συμμετοχή πολυάριθμων εθελοντών στον ελληνικό αγώνα, έπαιξε στη συσπείρωση της ευρωπαϊκής αριστεράς στη δεκαετία του 1820 ρόλο ανάλογο με αυτόν που θα έπαιζε στο τέλος της δεκαετίας του 1930 η υποστήριξη στην Ισπανική Δημοκρατία». (σελ.171)

Ο Χομπσμπάουμ αναδεικνύει με συστηματικό τρόπο τους λόγους που επέτρεψαν την επιτυχία της ελληνικής επανάστασης, σε αντίθεση με αντίστοιχες απόπειρες σε ιταλικά κρατίδια, στην Ισπανία, στη Ρωσία (Δεκεμβριστές, 1825) και στη Λατινική Αμερική. Ως κύριο λόγο υποδεικνύει την όσμωση των παραδοσιακών αγροτικών δυνάμεων αντίστασης με τις ιδέες του αστικού εθνικισμού και του φιλελευθερισμού.

«Σε μία και μόνη περίπτωση ο ατέρμονος πόλεμος των ποιμενικών φυλών και των ληστών-ηρώων ενάντια σε οποιαδήποτε αληθινή κυβέρνηση συγκεράστηκε με τις ιδέες του αστικού εθνικισμού και της Γαλλικής Επανάστασης: στον ελληνικό απελευθερωτικό αγώνα (1821-30). Ήταν συνεπώς φυσικό η Ελλάδα να γίνει θρύλος και πηγή έμπνευσης των απανταχού εθνικιστών και φιλελευθέρων. Γιατί μόνο στην Ελλάδα ένας ολάκερος λαός ξεσηκώθηκε ενάντια στον κατακτητή με τρόπο που θα μπορούσε εύλογα να ταυτιστεί με την υπόθεση της ευρωπαϊκής αριστεράς- και, αντίστροφα, η υποστήριξη της ευρωπαϊκής αριστεράς, με ηγέτη τον Λόρδο Βύρωνα, που πέθανε στην Ελλάδα, συνέβαλε σημαντικά στην πραγμάτωση της ελληνικής ανεξαρτησίας» (σελ. 203-204).

Δεσπόζουσα θέση

Άλλες ιδιομορφίες που συνέτειναν στην επιτυχία της επανάστασης ήταν ο κοσμοπολιτισμός των Ελλήνων εμπόρων και η δεσπόζουσα θέση των Ελλήνων διανοουμένων στην περιφέρεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

«Οι περισσότεροι Έλληνες έμοιαζαν πολύ με τις άλλες ξεχασμένες πολεμικές αγροτικές τάξεις  και φυλετικές ομάδες της Βαλκανικής χερσονήσου. Μια μερίδα τους όμως αποτελούσε διεθνή εμπορική και διοικητική τάξη, εγκατεστημένη σε παροικίες ή κοινότητες σ’ ολόκληρη την Τουρκική Αυτοκρατορία, και πέρα από αυτήν. Η γλώσσα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στην οποία ανήκαν οι περισσότεροι βαλκανικοί λαοί, ήταν η ελληνική, και οι Έλληνες επάνδρωναν τα υψηλότερα κλιμάκιά της υπό τον Έλληνα Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης.  Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι, ως υποτελείς πρίγκιπες, διοικούσαν τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (τη σημερινή Ρουμανία). Με αυτή την έννοια, οι εμπορικές και μορφωμένες τάξεις των Βαλκανίων, της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας και της Ανατολής, οποιαδήποτε και αν ήταν η εθνική καταγωγή τους, είχαν εξελληνιστεί ακριβώς εξαιτίας της φύσης των δραστηριοτήτων τους» (σελ. 204).

Η συγκρότηση μιας εμπορικής αστικής τάξης, έστω και εκτός των ορίων της σημερινής Ελλάδας, έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διασύνδεση των εθνικοαπελευθερωτικών ιδεών με τις ιδέες των Ιακωβίνων.

«Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, αυτός ο εξελληνισμός προχώρησε πιο ορμητικά απ’ ό,τι προηγουμένως, εν πολλοίς λόγω της σημαντικής οικονομικής ανάπτυξης που επεξέτεινε επίσης την εμβέλεια αλλά και αύξησε τις επαφές της ελληνικής διασποράς. Το νέο και ανθηρό σιτεμπόριο της Μαύρης Θάλασσας έφερε τους Έλληνες στα ιταλικά, γαλλικά και βρετανικά επιχειρηματικά κέντρα και ενίσχυσε τους δεσμούς τους με τη Ρωσία. Η ανάπτυξη του βαλκανικού εμπορίου έφερε τους Έλληνες ή τους εξελληνισμένους εμπόρους στην Κεντρική Ευρώπη. Οι πρώτες εφημερίδες στην ελληνική γλώσσα τυπώθηκαν στη Βιέννη (1784-1812). Η περιοδική μετανάστευση και επανεγκατάσταση αγροτών-ανταρτών ενδυνάμωσε περισσότερο τις κοινότητες της διασποράς. Και ακριβώς στους κόλπους αυτής της κοσμοπολίτικης διασποράς ρίζωσαν οι ιδέες της γαλλικής Επανάστασης: ο φιλελευθερισμός, ο εθνικισμός και οι μέθοδοι πολιτικής οργάνωσης από τις μασονικές μυστικές εταιρείες» (σελ.204-205).

Το Plan B της Φιλικής Εταιρείας

Ένα παράδοξο που υποδεικνύει ο Χομπσμπάουμ είναι η ιδιαίτερη επιτυχία με την οποία ο καρμποναρισμός εφαρμόστηκε στα δεδομένα της ελληνικής υπόθεσης.

Το αρχικό σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας απέτυχε, γιατί επέλεξε -με τρόπο κλασικά καρμπονάρικο-να ξεκινήσει την επανάσταση από μια περιοχή όπου οι Έλληνες, ως τοπική ελίτ, ήταν αποκομμένοι από τις λαϊκές μάζες. Υπήρχε όμως και… plan B:

«Ο εθνικισμός τους ήταν ως ένα σημείο ανάλογος με τα ελιτίστικα κινήματα της Δύσης. Έτσι μόνο εξηγείται το σχέδιο εξέγερσης για την ελληνική ανεξαρτησία στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες υπό την αρχηγεία Ελλήνων προυχόντων – γιατί οι μόνοι που θα μπορούσαν να ονομαστούν Έλληνες στην εξαθλιωμένη αυτή περιοχή των δουλοπαροίκων ήταν οι άρχοντες, οι επίσκοποι, οι έμποροι και οι διανοούμενοι. Φυσικά, ο ξεσηκωμός αυτός απέτυχε οικτρά (1821).

»Ευτυχώς όμως η Εταιρεία είχε φροντίσει να προσηλυτίσει και τους ντόπιους ‘κλέφτες’, τους εκτός νόμου και τους αρχηγούς στις φάρες των ελληνικών βουνών (ιδίως στην Πελοπόννησο), και με πολύ μεγαλύτερη επιτυχία -τουλάχιστον μετά το 1818- απ’ ό,τι οι Νοτιοϊταλοί ευγενείς Καρμπονάροι, που είχαν επιχειρήσει έναν παρόμοιο προσηλυτισμό των δικών τους ληστών (banditti)» (σελ. 205).

Στον συγκερασμό, λοιπόν, μεταξύ αστών διανοουμένων και κλεφτών τοποθετείται το κλειδί της επιτυχίας. «Στον ξεσηκωμό ανδρών όπως ο Κολοκοτρώνης, ληστής και ζωέμπορος [σ.σ. ο Άγγλος ιστορικός περιέργως παραλείπει να συνυπολογίσει την ιδιότητα του Κολοκοτρώνη ως πρώην αξιωματικού του ελληνικού στρατιωτικού τμήματος του αγγλικού στρατού στα Επτάνησα], οι εθνικιστές δυτικού τύπου πρόσφεραν την ηγεσία και τους τοποθετούσαν σε πανελλαδική μάλλον, παρά καθαρά τοπική κλίμακα. Με τη σειρά τους, αποκόμιζαν από τις επαναστάσεις ένα μοναδικό στοιχείο που ενέπνεε δέος: τον ξεσηκωμό ενός ένοπλου λαού» (σελ.205).

Αυτή η επισήμανση του Χομπσμπάουμ ενδεχομένως υποκρύπτει μια υπόγεια σχέση με τις θεωρίες που ανέπτυξαν αριστεροί μελετητές του 20ου αιώνα, όπως ο Γιάννης Κορδάτος και ο Γιάννης Σκαρίμπας, σχετικά με τον κοινωνικό χαρακτήρα της Επανάστασης, ο οποίος λειτούργησε παραπληρωματικά (ενίοτε και ανταγωνιστικά) προς τον εθνικοαπελευθερωτικό.

Διπλωματικά ατού

Πώς όμως η ελληνική υπόθεση οδηγήθηκε σε αίσιο τέλος μέσα στο κατά τα άλλα δυσμενές διεθνές περιβάλλον, καθώς στην ηπειρωτική Ευρώπη κυριαρχούσε η υπερσυντηρητική Ιερά Συμμαχία (Ρωσία, Αυστρία, Πρωσία);

«Η Ρωσία, παρά την αντιπάθειά της για τις επαναστάσεις, δεν μπορούσε να μην επωφεληθεί από το κίνημα ενός ορθόδοξου λαού που αποδυνάμωνε τους Τούρκους και έπρεπε να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη ρωσική βοήθεια. (Επιπλέον, είχε δικαίωμα από προηγούμενη συνθήκη να παρεμβαίνει στην Τουρκία για την προστασία των ορθόδοξων χριστιανών). Ο φόβος για μονομερή ρωσική επέμβαση, η φιλελληνική πίεση, τα οικονομικά συμφέροντα και η γενική πεποίθηση ότι η διάλυση της Τουρκίας δεν μπορούσε να αποτραπεί, αλλά μπορούσε το πολύ πολύ να οργανωθεί, οδήγησε τελικά τους Βρετανούς από την εχθρότητα στην ουδετερότητα και, τέλος, σε μια ανεπίσημη επέμβαση υπέρ των Ελλήνων. Η Ελλάδα κέρδισε έτσι την ανεξαρτησία της (1929), με τη βοήθεια τόσο της Ρωσίας όσο και της Βρετανίας [σ.σ. για άγνωστους σε μένα λόγους, ο Χομπσμάουμ φαίνεται εδώ να υποτιμά/αποσιωπά την εμπλοκή της Γαλλίας]» (153-154).

Μπολιβαρισμός και… Βενεζουέλα

Ο Χομπσμάουμ δεν παραλείπει να αποτυπώσει με ενάργεια και τα «οικεία κακά» της Ελληνικής Επανάστασης, τα οποία μεταγγίστηκαν στα χαρακτηριστικά του νέου κράτους. «Ο νέος ελληνικός εθνικισμός ήταν αρκετός για να εξασφαλίσει την ανεξαρτησία της χώρας, μολονότι ο συνδυασμός αστικής ηγεσίας, κλέφτικης αποδιοργάνωσης και επέμβασης των Μεγάλων Δυνάμεων γέννησε μια από εκείνες τις μικροκαρικατούρες του δυτικού φιλελεύθερου ιδεώδους που επρόκειτο να γίνει τόσο γνώριμο σε περιοχές όπως η Λατινική Αμερική…» (σελ. 205).

Ιδού, λοιπόν, και η υπόγεια διαχρονική διασύνδεση, σε χρόνο εντελώς ανύποπτο, με τον μπολιβαρισμό και τον… Ούγκο Τσάβες, για να επιχειρήσουμε μια προβολή στη σημερινή δημόσια συζήτηση.

Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό 4 ΤΡΟΧΟΙ, Μάρτιος 2018

Αναδημοσίευση από https://kasdaglis.wordpress.com/2018/03/25/hobsbawm-2/

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here